ابوالحسن صبا

  • مصاحبه فیروزه امیر معز با ابوالحسن خان صبا

تاریخ تولد: 1281/01/01
تاریخ فوت: 1336/09/29
محل تولد: ایران - تهران - تهران
آهنگساز
موسیقیدان
نوازنده
حسین تهرانی
مرضیه برومند
فرامرز پایور
حسن کسائی
احمد عبادی
علی تجویدی
اسماعیل ادیب خوانساری
مرتضی محجوبی

صبا، ابوالحسن خان

ابوالحسن خان صبا (زادة تهران، 1281/1902؛ درگذشته 29 آذر 1336/19 دسامبر 1957) نوازندة توانمند و آموزگار چربدست ویولن، سه تار، سنتور و تنبک. 

 در خانواده‌ای اشراف‌زاده و نسبتا مرفه به دنیا آمد. ابوالحسن بخت خوش بی‌همانندی داشت زیرا در محیطی پرورده شده که سراسر عشق به موسیقی و هنر بود. پدرش، ابوالقاسم کمال السلطنه، پزشک بود و به تفنن ساز می‌نواخت و به تقرب شعر می‌سرود. او از شجرة حکیمان برجستة درباری بود و همة آنان به جهت ذائقة هنری‌اش او را می‌ستودند. خانه صبا،  محفلی بود برای موسیقی‌دانان، شاعران و هنرمندان.

ابوالحسن خان صبا از روزگار کودکی‌اش، برای یادگیری نواختن سازهای مختلف تشویق می‌شد. ابوالحسن خان، هم‌چنین دستی در نقاشی، سیاه‌قلم، سوزن‌کاری و قالی‌بافی داشت. نخستین معلم موسیقی او پدرش بود که سه‌تار نوازی چربدست به شمار می‌آمد. او هم‌چنین پیچیدگی‌های ضربآهنگ موسیقی ایرانی را به هنگام نواختن تنبک از رباب خانم روان بخش، دوست نزدیک مادرش فراگرفت. چند سال بعد به طور حرفه‌ای روش‌های نواختن تنبک را از حاجی خان ضربی آموخت. ابوالحسن خان در ده سالگی در محضر سه‌تار نواز معروف، میرزا عبدالله، دوست نزدیک پدرش به فراگیری سه‌تار پرداخت. با فوت میرزا عبدالله به سال 1294، صبا تعلیمات موسیقایی خود را با موسیقی‌دان بزرگ، غلامحسین خان درویش پی گرفت. تحت تعالیم او هم‌چنین نواختن تار را نیز آموخت. در همان زمان در محضر علی اکبر شاهی به فراگیری سنتور پرداخت. 

در سال‌های آغازین نوجوانی، صبا مجذوب ویولن گردید. این ساز که به تازگی به جهت انطباق‌پذیری‌اش با نواهای ایرانی، تاثیری شگرف به جای گذارده، نشان داده بود بیش از سازهای بومی انعطاف‌پذیری دارد. نخستین معلم ویولن او، حسین اسماعیل‌زاده، کمانچه‌نواز معروف بود که ویولن هم می‌نواخت اما در کمانچه‌نوازی دارای سبک خاص خود در حرکات کوتاه پس و پیش رفتن آرشه بود. زمانی نگذشت که ابوالحسن خان تعلیم ویولن را به طور پیگیر نزد حسین هنگ آفرین آغاز کرد که او خود فارغ‌التحصیل مدرسه موسیقی و تحت تعالیم معلمان فرانسوی در دارالفنون آموزش گرفته بود. ابوالحسن خان هم‌چنین از هنگ‌آفرین مبانی موسیقی غربی را براساس نت‌نویسی فراگرفت. در حوزه آموزش کلاسیک، صبا به یکی از بهترین مدارس آن زمان تهران یعنی مدرسه ابتدایی علمیه فرستاده شد که در آن‌جا شیوه‌های کالج آمریکایی را برای آموزش متوسطه به کار می‌گرفتند. 

در سال 1302، صبا از جمله نخستین گروه دانش‌آموزانی بود که در مدرسه موسیقی نوبنیاد علی‌نقی‌خان وزیری نام‌نویسی کرد. او در کنار سایر هنرآموزان، عمیقاً متعهد به دیدگاه‌های استاد بود که به ضرورت اصلاح و نوسازی موسیقی ایرانی اعتقاد داشت. وقتی نخستین ارکستر مدرسه، شکل گرفت، نخستین صندلی در بخش نواختن ویولن یعنی جایگاه رهبر ویولن‌نوازان، به ابوالحسن خان تخصیص یافت. وزیری این ارکستر را برای یک رشته از کنسرت‌ها در رشت تاسیس کرد. استقبالی که در آن شهر از این ارکستر به عمل آمد، شوق‌انگیز بود به نوعی که وزیری را ترغیب کرد تا در آن‌جا شاخه‌ای از مدرسه موسیقی خود را به مدیریت صبا تاسیس کند. ظرف دو سالی (1330-1328) که صبا در رشت بود، نه تنها امور مدرسه را اداره می‌کرد و به تدریس موضوعات مختلف اشتغال داشت، سفرهایی نیز به شهرها و روستاهای گیلان و مازندران می‌کرد تا ترانه‌های محلی را شناسایی و گردآوری کند. تا آن‌جا که می‌توان صبا را به عنوان نخستین ایرانی نام برد که به مطالعه در موسیقی محلی پرداخت. برخی از ترانه‌های محلی‌ای را که او گردآوری کرده و به آن‌ها رنگ و لعابی تازه بخشیده، به عنوان مبانی کمپوزیسیون‌های ویولن به کار گرفت؛ ترانه‌هایی چون دیلمان، زرده ملیجه، در قفس، کوچستانی و رقص چوب

در طول دهة 1300 در حالی‌که هم‌چنان تحت تعالیم وزیری قرار داشت، به مدت هفت سال دستیار و یاری‌بخش او در آموزش بود. صبا به احتمال قوی در استخدام کارگاه تجهیزات دولتی موسیقایی (قورخانه) در تهران بوده، جایی که آموخت تا با فلز و چوب نیز کار کند. این تجربه در سال‌های بعدی زندگی‌اش به عنوان یک تفنن در ساختن سازهای موسیقایی به خصوص سه‌تار و سنتور یاری‌اش داد. او هم‌چنین در تمام طول عمر به نقاشی تعلق خاطر نشان می‌داد. در روزگار جوانی برای مدتی تحت تعالیم کمال‌الملک محمد غفاری، نقاش مشهور و برجسته ایرانی قرار گرفت. پاره‌ای از نقاشی‌های رنگ و روغن صبا موجود  است؛ این نقاشی‌ها به روشنی نشان می‌دهند که او بالذات و بالقوه می‌توانسته نقاشی توانا و چربدست شود. 

از سال 1310 در حالی‌که ارتباط صمیمانه خود را با کلنل تقی خان وزیری حفظ کرد، به طور کامل از حوزه نفوذ و مدار فکری او خارج گردید و به طور مستقل به عنوان یک معلم خصوصی به فعالیت پرداخت. شهرت وی به عنوان موسیقیدان و دلسوزی و دقت او در تعلیم زبانزد همگان شد و در نیمه دهة 1320 نام او نه تنها به عنوان ویولن‌نوازی برجسته بر سر زبان‌ها بود که هم‌چنین به عنوان معلمی الهام‌بخش شناخته می‌شد. اگرچه شهرت او در وهله نخست به جهت نواختن ویولن بود، هم‌چنین شاگردانی را تربیت کرد که در محضرش تنبک، سنتور و سه‌تار آموختند. در محافل دوستانه و غیررسمی و زمانی که برای دل خود می‌نواخت، صبا تعلقی به سه‌تار نشان می‌داد. اغلب نوازندگانی که او را می‌شناختند، بر این باورند که او سه‌تارنوازی چربدست و الهام‌بخش بود که سبک ظریف و پرکشش او عمیقاً هماهنگ با طبیعت آرام و ملایم این ساز است. در خصوص ویولن، دشوار بتوان از ویولن‌نواز برجسته دیگری تا اواخر قرن بیستم یاد کرد که به نوعی در محضر صبا نواختن این ساز را نیاموخته باشد. از میان این برجستگان، می‌توان از علی تجویدی، مهدی خالدی، همایون خرم، حبیب‌الله بدیعی، محمود ذوالفنون و عباس شاپوری را نام برد که همه آنان شاگردان دلبستة صبا بودند. 

شیوه بی‌همتایی که به لطف صبا بنیاد نهاده شد، مبتنی بر سبک غربی استواری بود که صبا خود به هنگام شاگردی وزیری با آن آشنا شده بود. اما او این شیوه را رنگ و لعابی دیگر بخشیده و متناسب با موسیقی ایرانی گردانیده بود. تکنیک کمان‌کشی او به مراتب پیشرفته‌تر از کسانی بود که از مسیر کمانچه به ویولن رسیده بودند. او حرکات بالا و پایین کشیدن و نیز کشش کامل آرشه را برای آواهای نرم و لگاتو (به هم پیوسته) به کار گرفت. صبا در بهره‌گیری از دینامیک‌ها، شیوه‌ای روش‌مند داشت و ارزش آن‌ها را در تاثیرات عمیق دراماتیک و احساسی درک می‌کرد. دیگر شیوه‌های فنی غربی نظیر پرتامنتو حرکت پیوسته از نتی به نت دیگر (Portamento)،  اسپیکاتو اجرای آرشه های کوتاه به گونه ای که پس از اجرای هر نت آرشه از روی سیم جدا می شود (Spiccato) استاکاتو اجرای کوتاه نت ها (Staccato) و پیزیکاتو اجرا با انگشت روی سیم (Pizzicato) را در موسیقی ایرانی به کار گرفت که هیچ‌ یک پیش از این وارد نشده بود. در خصوص حرکت دست چپ بر روی جاانگشتی، او طرفدار تغییر پیوستة جایگاه برای آواهای بالاتر بود به همین روی دامنه آوا در فراسوی اجرای متعارف قرار می‌گرفت. در عین حال او شیوه‌هایی را برای تقطیع فیگورهای خاص موسیقایی تزیینی (articulation of various ornamental figures peculiar to Persian music) در موسیقی ایرانی ابداع کرد. به همین ترتیب در سبک نواختن ویولن از تکنیک ویولن‌نوازی غربی بهره گرفت که با ویژگی‌های دکوراتیو موسیقی بومی تقویت می‌شد. در هر حال، برخلاف رویکرد تعلیمی وزیری، صبا بکارگیری اتودهای تکنیکی خالص غربی را به شاگردان توصیه نمی‌کرد. او معتقد بود مهارت لازم در فرایند یادگیری قطعات عملی موسیقی کسب خواهد شد. به نظر او تاکید بر تمرینات تکنیکی؛ به سبکی خشک و بی‌روح، منتهی می‌شود. صبا به عنوان یک آهنگساز چندان فعال نبود، او در وهله نخست خود را به عنوان نوازنده و آموزگار می‌دید. مع هذا نقش خلاقة او به خصوص به عنوان مبدع و ابتکار سبکی متمایز از چهار مضراب برای ویولن شایستة بررسی و تامل است. 

از نظر تکنیکی قطعاتی چهارمضراب سنتی در استفاده عموم به عنوان بخشی از ردیف کلاسیک قرن نوزدهم، عموماً قطعاتی منفصل مبتنی بر الگوهای چهار نتی نازل‌شونده (descending four-note patterns) بود که به خطوط ملودی نمی‌رسید و شوقی برنمی‌انگیخت. کارکرد این چهارمضراب‌ها بیش‌تر  به عنوان یک میان پردة (اینترلود) آهنگین کوتاه در میانة ضربآهنگ‌های آزاد ژانر (free-metered) بداهه‌نوازی است. در عین حال ‌که آن‌ها در ضربآهنگ پرشتابی قرار می‌‌گیرند، مهارت نوازنده را نشان می‌دهد.

از دیگرسوی چهارمضراب‌های صبا، کمپوزیسیون‌هایی را گسترش بخشید که دارای محتوای ملودیک بودند؛ از جمله مدولاسیون برای سایر حالات و وضعیت‌های همراه با ضربآهنگ‌هایی پرنشاط‌تر. آن‌ها با کاربرد خاص و متنوع توقف‌های دوگانه بودند   که تاثیر موسیقی غربی را به نمایش می‌گذاشتند. صبا به عنوان نوازنده و تعلیم دهنده، شکیبایی چندانی برای بداهه‌نوازی‌های طولانی در ژانر آواز در ضربآهنگ‌های آزاد نداشت. او بکارگیری بسیاری از گوشه‌های کوچک‌تر را در هر دستگاه به عنوان نوعی خلأ شخصیت فردی و نبود ذوق شخصی می‌دانست. به همین روی اجرای دستگاه‌های مختلف و نیز نسخه‌های ثبت و منتشر شده آن‌ها در انتخاب گوشه‌ها، بسیار گزینشی بود و این گوشه‌ها به طور پراکنده در اغلب چهارمضراب‌های  ریتمیک متعدد او دیده می‌شد. این رویکرد به اجرای یک دستگاه، عموماً به عنوان رویکردی مجلسی نگریسته می‌شد که در تقابل با همه یا اغلبِ گوشه‌هایی بود که در رپرتوار (ردیف) یک دستگاه وجود داشت که می‌توانست موجب ریزبینی و گاه نمایشی کسالت‌آور شود

صبا علاوه بر چهارمضراب‌ها، قطعات دیگری در ژانرهای دیگر نیز تصنیف کرده است. کتاب سه جلدی او در باب روش نواختن پیانو شامل قطعات تصنیف شده‌ای است که پاسخ‌گوی نیازهای دانش‌جویان سطوح مبتدی تا پیشرفته است. صبا پیش‌درآمدی در بیات ترک تصنیف کرد که در کتاب هجده قطعه یک پیش‌درآمد انتشار یافت (این کتاب توسط لطف الله مفخم پایان، شرکت انتشارات چاپ تهران، 1329 انتشار یافت.) هم‌چنین او، رِنگی در بیات ترک تصنیف کرد که شامل 25 قطعه ضربی است که توسط لطف‌الله مفخم پایان، ویرایش و توسط همان انتشارات در سال 1327 منتشر شد. بیش‌تر نوازندگان سنتی ایرانی که دستی در تصنیف داشته‌اند، مجذوب موسیقی همراه با آواز شدند. تصنیفات ترانه‌ها به نظر می‌رسد، نوع مورد علاقه عموم بوده باشد. از سوی دیگر، صبا قطعاتی غیرآوازی تصنیف کرد که به روشنی نمایانگر انگیزه‌های خلاقه‌اش در ویولن و پاسخی به نیازهای شاگردانش است. 

فراتر از همه صبا معلم ویولن خستگی‌ناپذیر دلسوخته‌ای بود. در واقع او در محل سکونت خود به طور خصوصی تعلیم می‌داد. از سال 1320 تا پایان زندگی‌اش او نیز در هنرستان موسیقی ملی تدریس ‌کرد. بعلاوه، با تاسیس نخستین ایستگاه رادیویی در ایران در سال 1319 به اداره رادیو تهران پیوست و در آن‌جا تک‌نوازی‌هایش ضبط و پخش می‌شد که مورد استقبال طیف وسیعی از شنوندگان قرار می‌گرفت. او هم‌چنین به عنوان رهبر یکی از ارکسترها در وزارت فرهنگ و هنر فعالیت می‌کرد که بعد از مرگ وی با نام ارکستر صبا خوانده شد. 

صبا به عنوان  مرد خانواده در سراسر زندگی‌اش، چهره‌ای ستودنی بود. جایگاه رفیعش به عنوان یک موسقیدان برجسته و نیز بنیانگذار سبک خاص نواختن ویولن، زبانزد همگان بود. با همه این ویژگی‌ها، او انسانی محجوب، فروتن و بسیار مبادی آداب بود و به عنوان یک معلم، بی‌دریغ آن‌چه را می‌دانست، آموزش می‌داد و در ازای آن‌چه به عنوان یک معلم حرفه‌ای تعلیم می‌داد، انتظار اندکی داشت. او هیچ‌گاه به انبوهی فزایندة تعلیم‌گیرندگان خود که پیوسته خواهان آموختن از او بودند، پشت نمی‌کرد. در مصاحبه‌ای که یک هفته پیش از مرگش از رادیو تهران پخش گردید، در پاسخ به پرسشی، صبا یادآور شد در سراسر زندگی‌اش به بیش از سه هزار دانش‌جو تعلیم داده است. 

آثار صبا که به نشر رسیده، شامل سه کتاب در باب یادگیری ویولن و چهار کتاب در باب یادگیری سنتور است. نخستین دو مجلدی که در حوزه آموزش ویولن است، گزینه‌ای از نت‌نویسی‌ها از گوشه‌های دستگاه‌های مختلف است. این دو مجلد هم‌چنین شامل چندین چهارمضراب است که همه از تصانیف خود اوست. به علاوه سه جلد کتاب از ترانه‌های محلی دارد که خود شخصاً در گیلان و مازندران گردآوری کرده و در شمار قطعات ریتمیک او قرار می‌گیرد. نخستین جلد از این سه مجلد، دیلمان نام دارد و دو جلد بعدی، ترانه‌های امیری و زرده ملیجه را شامل می‌شود. سومین کتاب شامل هجده قطعه آهنگین در حالات (modes) مختلف است. آن‌ها نمایانگر برخی از شورانگیز‌ترین و جذاب‌ترین تصانیف او به شمار می‌آیند. چهار کتاب دیگر صبا در باب آموزش سنتور شامل نت‌نویسی گوشه‌های برگزیده از همه دستگاه‌ها همراه با چندین چهارمضراب اصیل است. گزافه نیست بر اهمیت مطالعه این کتاب‌ها تاکید شود در زمانی که آثار اندکی در حوزه آموزش موسیقی ایرانی وجود می‌داشته. 

در زمان مرگ نابهنگام وی بر اثر نارسایی قلبی در سن پنجاه و پنج سالگی، صبا دو نسخه خطی یکی در باب تکنیک تنبک و دیگر در باب مطالعه سه‌تار از خود به جای گذاشت. شوربختانه هیچ یک از این دو انتشار نیافته. شهریار از جمله کسانی بود که در پی مرگ وی مرثیه‌ای سرود و در سوگنامه  دیگری با عنوان با یاد صبا، مهدی خالدی تصنیفی را در سه‌گاه تنظیم کرد که از رادیو ایران توسط غلامحسین بنان خوانده شد. 

آثار ابوالحسن صبا

فهرست آثار

کتاب‌های آموزشی

شمارهنام کتابسال انتشارتوضیحاتناشرمنبع
۱دورهٔ اول ویلن (ردیف ابوالحسن صبا برای ویلن، جلد اول)۱۳۲۳ ه‍. خبه کوشش لطف‌الله مفخم پایان، چاپخانه فردوسیمؤلف[۲]
۲دورهٔ دوم ویلن (ردیف ابوالحسن صبا برای ویلن، جلد دوم)۱۳۲۴ ه.خبه کوشش لطف‌الله مفخم پایان، با خوشنویسی ابراهیم بوذری، چاپخانه فردوسی
۳دورهٔ سوم ویلن (قطعات ضربی برای ویلن)۱۳۲۵ ه.خبه کوشش لطف‌الله مفخم پایان، چاپخانه فردوسی
۴دورهٔ اول سنتور۱۳۲۸ ه.خبه کوشش هوشنگ امیری، چاپخانه فردوسی، تصویر غلطنامه به خط صبا ضمیمه استچاپ ۱ وزارت فرهنگ، چاپ ۱۳ منتخب صبا (۱۳۷۲)
۵دورهٔ دوم سنتور۱۳۳۵ ه.خچاپ اول به کوشش فرامرز پایور، چاپ چهارم به کوشش فرامرز پایور، محمد بهارلو و داریوش صفوتمؤلف (۱۳۳۵)، منتخب صبا (۱۳۷۱)
۶آموزش تار و سه‌تار۱۳۶۹ ه.خبه کوشش داریوش صفوت و محمد بهارلومنتخب صبا[۳]
۷دورهٔ سوم سنتور۱۳۷۱ ه.خبه کوشش فرامرز پایور، محمد بهارلو و داریوش صفوت
۸دورهٔ چهارم سنتور۱۳۷۵ ه.خ
۹دوره‌های سنتور، ردیف استاد ابوالحسن صبا۱۳۷۸ ه.خبه کوشش و ویرایش فرامرز پایورمؤسسه فرهنگی هنری ماهور
۱۰دوره‌ٔ عالی ویلن، ردیف استاد ابوالحسن صبا۱۳۹۵ ه.ختهیه، تنظیم و ویرایش رحمت‌الله بدیعیسرود[۴]

مقاله‌ها

شمارهنام مقالهسال انتشارتوضیحاتناشرمنبع
۱سنتور۱۳۳۲ ه.خسلسله مقاله‌هایی در هفت قسمتموزیک ایران[۵]
۲حلزون: ساز جدیدموزیک ایران، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۹
۳بحث و انتقاد دربارهٔ اختلاف ربع‌پرده۱۳۳۳ ه.خموزیک ایران، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۳
۴اگر گرد نقطه‌دار مأخذ و واحد کشش می‌بودموزیک ایران، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۸
۵تمبک (ضرب)۱۳۳۷ ه.خدر دو شمارهموزیک ایران دورهٔ ۷، شماره‌های ۱ و ۲[۶]
۶میزان‌های پنج ضربی و هفت ضربی۱۳۳۹ ه.خموزیک ایران دورهٔ ۹، شماره‌ٔ ۱

آهنگسازی و تنظیم، منتشر شده به‌صورت مکتوب

شمارهنام قطعهنام کتاب یا مجلهتوضیحاتسالناشرمنبع
۱نوبهاردورهٔ اول ویلنمطابق برنامه هنرستان موسیقی ملی۱۳۲۹چاپخانه فردوسی[۷]
۲چهارمضراب ساده در ماهور
۳نوید بهار
۴آهنگی در سل کوچکدورهٔ دوم ویلنبرای سال اول هنرستان موسیقی ملی، مطابق برنامه هنرستان موسیقی ملی۱۳۳۱
۵چهارمضراب سه‌گاه (زنگ شتر)کتاب ششم آموزش موسیقی ایرانیبرای ویلن، نوشتهٔ محمد بهارلو۱۳۳۹
۶قطعه‌ای در سل کوچکدستور مقدماتی تار و سه‌تار (کتاب دوم) ۱۳۳۱مطابق برنامه هنرستان موسیقی ملی۱۳۳۱
۷رنگ بیات ترکمجلهٔ چنگ و کتاب بیست و پنج قطعه ضربی به کوشش لطف‌الله مفخم پایانشماره اول۱۳۲۵
۱۳۲۷
انجمن موسیقی ملی، مفخم پایان
۸رنگ بیات ترکصد رنگ رِنگبه کوشش ارشد تهماسبیماهور
۹رقص چوبی (رنگ افشاری)
۱۰رنگ چهارگاه
۱۱زرد ملیجهدستور مقدماتی تار و سه‌تارعنوان اصلی: از آهنگ‌های محلی گیلان که آقای صبا به ارمغان آورده‌اند، برای سال اول هنرستان موسیقی ملی۱۳۳۰چاپخانه فردوسی
۱۲در قفسدستور سنتورنوشتهٔ فرامرز پایور۱۳۴۰واحد سرود و موسیقی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی اصفهان
۱۳رقص چوبی
۱۴تمرین دشتیهم‌سازجزوهٔ تخصصی برای نوازندگان تار و سه‌تار، شماره ۱۰۱۳۷۶ماهور
۱۵به یاد گذشته
۱۶سامانی
۱۷به زندان
۱۸دوضربی بیات ترکجزوهٔ تخصصی برای نوازندگان تار و سه‌تار، شماره ۱۸[۸]
۱۹شرفشاهیمجله موسیقیمنسوب به «شرفشاه گیلانی»، آوانویسی ابوالحسن صبا، خط نت موسی معروفی. دوره ۲ شماره ۳۱۳۲۰
۲۰شوشتریشوشتری (برای ویلن و ارکستر)تنظیم حسین دهلوی، ۱۳۳۸۱۳۶۵حسین دهلوی
۲۱چهارمضراب شورشیوهٔ کمانچه‌نوازینوشتهٔ مهدی آذرسینا۱۳۷۱انتشارات سروش
۲۲چهارمضراب دشتیردیف مقدماتی تار و سه‌تاردورهٔ سوم، به کوشش حسین علیزاده۱۳۷۲ماهور
۲۲چهارمضراب بیات ترکآموزش ابتدایی تارنوشتهٔ فرامرز پایور، (قسمتی از چهارمضراب)۱۳۷۳کارگاه موسیقی
۲۴هفت‌ضربی در آواز ابوعطا
۲۵ضربی مخالف سه‌گاهآموزش سه‌تارنوشتهٔ جلال ذوالفنون، دفتر چهارم۱۳۷۸انتشارات هستان
۲۶ضربی سه‌گاه
۲۷زنگ شتر (سه‌گاه)
۲۸کوهستانیتکنیک و نیتألیف و تنظیم فریبرز حمیدی۱۳۵۷پردیس
۲۹ضربی بیات ترکدلنوازانمجموعه‌ای از آثار بزرگان موسیقی ایران، به کوشش مجید واصفی۱۳۷۴تندیس
۳۰کاروان (دشتی)[۹]
۳۱بهارمست (سه‌گاه)
۳۲پیش‌درآمد بیات ترکهجده قطعه پیش‌درآمد برای ویلنبه کوشش لطف‌الله مفخم پایان۱۳۲۴مؤلف[۱۰]
۳۳سُلوی ای وطندستور ویلننوشتهٔ علینقی وزیری، جلد اول و جلد دوم، صفحهٔ ۷۶[۱۱]
۳۴سُلونوشتهٔ علینقی وزیری، جلد اول و جلد دوم، صفحهٔ ۷۸
۳۵چهارمضراب سه‌گاهنوشتهٔ علینقی وزیری، جلد اول و جلد دوم، صفحهٔ ۲۴۸
۳۶تصنیف مدتی در ره عشق توتصنیف‌های ابوالحسن صبانوشتهٔ رامتین نظری‌جو۱۳۹۹ماهور[۱۲]
۳۷تصنیف درد عشق[۱۳]
۳۸تصنیف تنها نه منم جانا[۱۴]
۳۹تصنیف صبح است و صبا[۱۵]
۴۰تصنیف گَلبَندَک[۱۶]
۴۱تصنیف مردیکه باز نیومد[۱۷]
۴۲تصنیف می‌خوام برم بال پشتِ‌بوم[۱۸]
۴۳تصنیف سالَک[۱۹]
۴۴تصنیف آشِ رشته[۲۰]

آهنگسازی و نوازندگی، ضبط شده بر روی صفحه‌های گرامافون ۷۸ دور، به ترتیب ضبط

دورهٔ اول
این دوره شامل صفحه‌هایی است که توسط کمپانی پولیفونِ آلمان در زمستان سال ۱۳۰۷ ه‍.ش در تهران ضبط شده‌اند. آثار موسیقی برجای مانده در این مجموعه، نخستین آثار ضبط شدهٔ ارکستر مدرسهٔ عالی موسیقی، شامل تکنوازی‌ها، قطعات بدون کلام و چند تصنیف از ساخته‌های علینقی وزیری با صدای روح‌انگیز است. صبا در تمامی این آثار (غیر از تکنوازی‌های وزیری) نوازندهٔ ویلن اول ارکستر بوده‌است.[۱]
شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع
۱
مارش مدارس
علینقی وزیریبدون کلامارکستر کوچک مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)۱۳۰۷ ه‍. خپولیفونV ۴۱۶۰۶[۲۱]
۲
مارش ورزشکاران
V ۴۱۶۰۷
۳
وصال دوست ۱، چهارگاه
روح‌انگیزارکستر به سبک معمول (ویلن اول: صبا)V ۴۱۶۰۸
۴
وصال دوست ۲، چهارگاه
V ۴۱۶۰۹
۵
سوز من
ارکستر کوچک مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)V ۴۱۶۱۰
۶
بدون کلام
V ۴۱۶۱۱
۷
اسرار عشق ۱، ماهور
روح‌انگیزارکستر به سبک معمول (ویلن اول: صبا)V ۴۱۶۱۶
۸
اسرار عشق ۲، ماهور
V ۴۱۶۱۷
۹
بستهٔ دام، دشتی
V ۴۱۶۱۸
۱۰
بدون کلام
V ۴۱۶۱۹
دورهٔ دوم
این دوره شامل آثار ضبط شده توسط کمپانی بدافون (بایدافون) آلمان را شامل می‌شود که در سال ۱۳۰۸ ه‍.ش در تهران تولید شده‌است. در این مجموعه نیز آثار دیگری از علینقی وزیری همراه با ارکستر مدرسهٔ عالی موسیقی اجرا شده‌است. برای نخستین بار تکنوازی ویلن صبا در بخش‌هایی از دو صفحهٔ ضبط شده در این دوره شنیده می‌شود. در صفحهٔ سرود (تصنیف) «ای وطن» و «رنگ دشتی» که بر دو روی یک صفحه ضبط شده‌اند، ابوالحسن صبا قطعهٔ «زرد ملیجه» را در میانِ اثر علینقی وزیری، به صورت تکنوازی اجرا کرده‌است که روی برچسب صفحه به انگلیسی نوشته شده «سولوی ویلن آقای صبا». در صفحهٔ دیگر نیز که مربوط به تصنیف «بهار» است، درآمد افشاری در مقدمهٔ تصنیف با ویلن اجرا شده‌است که برخی این تکنوازی را از نواخته‌های صبا و برخی دیگر از نواخته‌های سایر هنرجویان مدرسهٔ عالی موسیقی، نظیر روح‌الله خالقی می‌دانند. بیشتر تصنیف‌های موجود در صفحه‌های این دوره را روح‌انگیز خوانده‌است که در برخی موارد به همراه علینقی وزیری به صورت دوصدایی اجرا شده‌اند. صبا در تمامی این آثار نیز نوازندهٔ ویلن اول ارکستر بوده‌است.[۲۲]
شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع
۱
بهار ۲، افشار
علینقی وزیریروح‌انگیزارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)۱۳۰۸ ه‍. خبدافونB ۰۹۰۲۳۰[۲۳]
۲
حسن عهد ۱، افشار
ارکستر (ویلن اول: صبا)، جوابِ آوازِ تار حسین سنجریB ۰۹۰۲۳۱
۳
حسن عهد ۲، افشار
B ۰۹۰۲۳۲
۴
موسم گل ۱، سه‌گاه
ارکستر (ویلن اول: صبا)، تارِ حسین سنجریB ۰۹۰۲۳۳
۵
موسم گل ۲، سه‌گاه
B ۰۹۰۲۳۴
۶
پیش‌درآمد سه‌گاه
بدون کلامارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)B ۰۹۰۲۳۵
۷
رنگ سه‌گاه
B ۰۹۰۲۷۰
۸
رنگ ماهور
B ۰۹۰۲۷۱
۹
رنگ چهارگاه (رنگ ناز)
B ۰۹۰۲۷۲
۱۰
صحبت دل ۱، بیات ترک
روح‌انگیزB ۰۹۰۲۷۴
۱۱
صحبت دل ۲، بیات ترک
B ۰۹۰۲۷۵
۱۲
جور فلک ۱، بیات اصفهان
روح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۰۳۱۰
۱۳
جور فلک ۲، بیات اصفهان
B ۰۹۰۳۱۱
۱۴
کنار گلزار ۱، نوا
B ۰۹۰۳۱۲
۱۵
کنار گلزار ۲، نوا
B ۰۹۰۳۱۳[۲۴]
۱۶
بندهٔ عشق ۱، ماهور
روح‌انگیزارکستر (ویلن اول: صبا)، تارِ حسین سنجریB ۰۹۰۳۱۴
۱۷
بندهٔ عشق ۲، ماهور
B ۰۹۰۳۱۵
۱۸
مارش حرکت
بدون کلامارکستر (ویلن اول: صبا)، گروه کر و آوازB ۰۹۰۳۱۶
۱۹
مارش اصفهان
ارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)B ۰۹۰۳۱۷
۲۰
دوست (بخش اول)
روح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۰۳۱۸
۲۱
دوست (بخش دوم)
B ۰۹۰۳۱۹
۲۲
ای وطن - زرد ملیجه
وزیری، ابوالحسن صباروح‌انگیزارکستر، سولوی ویلن ابوالحسن صباB ۰۹۰۳۲۰
۲۳
رنگ دشتی
علینقی وزیریبدون کلامB ۰۹۰۳۲۱
۲۴
بهار ۱، افشار
روح‌انگیزارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)B ۰۹۰۳۳۸
دورهٔ سوم
این آثار مجموعه صفحه‌های گرامافونی است که در سال ۱۳۱۰ ه‍.ش توسط کمپانی بدافون آلمان با برچسب «پارلوفون» ضبط شده‌است. این مجموعه را کمپانی آغاسی به نمایندگی کمپانی بدافون در تهران تولید کرده‌است. در این دوره آثار متعددی همراه با ارکستر مدرسهٔ عالی وزیری به ضبط رسید که شامل برخی از تصنیف‌های علینقی وزیری، ترانه‌های کودکان، دو قسمت از اپرت گل‌رخ و چند سرود است که با خوانندگی روح‌انگیز و در برخی موارد با همراهی وزیری به اجرا درآمده است. صبا در روی دوم صفحهٔ «به یاد گیلان» با عنوان «همایون» که شامل اجرای قسمت‌هایی از دستگاه همایون و در روی اول آن، قطعاتی در آواز دشتی است، به تکنوازی پرداخته که به احتمال زیاد این نخستین صفحهٔ تکنوازیِ ویلن اختصاصی او است. ابوالحسن صبا در آثار این مجموعه نیز نوازندگی ویلن اول ارکستر مدرسهٔ عالی موسیقی را بر عهده داشته‌است.[۱]
شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع
۱
خاک ایران (از سروده‌های کودکان)
علینقی وزیریروح‌انگیز، علینقی وزیریارکستر مدرسه عالی موسیقی (ویلن اول: صبا)۱۳۱۰ ه‍. خپارلوفونB ۰۹۲۳۲۱[۲۵]
۲
تاتی تاتی (از سروده‌های کودکان)
روح‌انگیزB ۰۹۲۳۲۲
۳
مادر (از سروده‌های کودکان)
روح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۲۳۲۳[۲۶]
۴
کودک یتیم (از سروده‌های کودکان)
روح‌انگیزB ۰۹۲۳۲۴
۵
لالایی ۱
؟
۶
لالایی ۲
؟
۷
دل‌زار ۱، همایون
روح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۲۳۴۴
۸
دل‌زار ۲، همایون
B ۰۹۲۳۴۵
۹
پیمان وفا ۱، شوشتری
B ۰۹۲۳۴۶
۱۰
پیمان وفا ۲، شوشتری
B ۰۹۲۳۴۸
۱۱
عاشق‌ساز ۱
روح‌انگیزB ۰۹۲۴۱۰
۱۲
عاشق‌ساز ۲
B ۰۹۲۴۱۱
۱۳
منقل وافور، از اپرت گل‌رخ
روح‌انگیز، علینقی وزیریB ۰۹۲۴۱۵
۱۴
بوی تریاک، از اپرت گل‌رخ
B ۰۹۲۴۱۶
۱۵
اهل دل، ابوعطا
روح‌انگیزB ۰۹۲۴۱۷
۱۶
به یاد گیلان، دشتی
ابوالحسن صبابدون کلامتکنوازی ویلن ابوالحسن صباB ۰۹۲۴۵۷
۱۷B ۰۹۲۴۵۸
دورهٔ چهارم
آثار این دوره شامل صفحه‌هایی است که توسط کمپانی کلمبیای انگلستان در خرداد و تیر سال ۱۳۱۲ ه‍.ش در تهران ضبط شده‌اند. در این مجموعه چهار روی صفحه، تکنوازی ویلن صبا و سه روی صفحه، تصنیف‌های طنز با صدای خودش اجرا شده‌است. سایر آثار این دوره نیز شامل همراهیِ آواز رضاقلی‌میرزا ظلی، چند تصنیف جدی و فکاهی با صدای عزت روح‌بخش و فرح‌انگیز با همراهی ارکستر مشیر همایون شهردار می‌شود. نخستین اثر ضبط‌شده از روح‌بخش در این دوره بوده‌است. صفحه‌های این دوره در دو اندازهٔ ۲۵ سانتی‌متری با مدت زمان حدود ۳ دقیقه و ۳۰ سانتی‌متری با مدت زمان بیش از ۴ دقیقه منتشر شده‌اند. صدابردار این صفحه‌ها «هورس فرانک چاون» بوده‌است.[۱]
شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع
۱
تصنیف اصفهان، بخش ۱
؟فرح‌انگیز
(ایران خانم مطبوعی)
صبا (ویلن)، مشیرهمایون (پیانو)، معروفی (تار)، ساغری (بم تار)، روح‌افزا (ویولا)، وزیری (درامز)۱۳۱۲ ه‍. خکلمبیاGP-15/WO-۳۹–۱[۲۷]
۲
خوشحال (ماهور)
GP-15/WO-۴۰–۱
۳
تصنیف شوشتری، بخش ۱
صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، معروفی (تار)، ساغری (بم تار)، روح‌افزا (ویولا)، مهدی غیاثی (تمبک)GP-16/WO-۴۰–۱
۴
تصنیف اصفهان، باغبان گل
GP-16/WO-۴۲–۱
۵
تصنیف چهارگاه، بخش ۱
GP-9/WO-۴۳–۱
۶
تصنیف چهارگاه، بخش ۱
GP-9/WO-۴۴–۱
۷
تصنیف پنج‌گاه، ماهور بخش ۱
صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، نوزاد (ویلن)، روح‌افزا (ویولا)GP-2/WO-۵۷–۱
۸
تصنیف پنج‌گاه، ماهور بخش ۲
GP-2/WO-۵۸–۱
۹
فاکستروت آش رشته
ابوالحسن صباابوالحسن صباابوالحسن صبا (ویلن)، ضیاء مختاری (پیانو)GP-33/WO-۷۱–۱
۱۰
فاکستروت سالک
رکن‌الدین مختاریGP-33/WO-۷۲–۲
۱۱
تصنیف چهارگاه (رشک پری ۱)
؟عزت روح‌بخشابوالحسن صبا (ویلن)، حسین استوار (پیانو)GP-13/WO-۸۵–۱
۱۲
تصنیف چهارگاه (رشک پری ۲)
GP-13/WO-۸۶–۱[۲۸]
۱۳
کوهستانی
ابوالحسن صبابدون کلامتکنوازی ویلن ابوالحسن صباGP-17/WO-۸۷–۱
۱۴
ابوعطا
GP-22/WO-۸۸–۱
۱۵
حجاز
GP-22/WO-۸۹–۱
۱۶
بیات ترک
GP-1/WO-۹۰–۱
۱۷
گلبندک
علینقی وزیریابوالحسن صباابوالحسن صبا (ویلن)، ضیاء مختاری (پیانو)GP-11/WO-۹۱–۱
۱۸
تصنیف سه‌گاه (بُتِ بی‌قرین ۱)
؟فرح‌انگیز
(ایران خانم مطبوعی)
صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، نوزاد (ویلن)، روح‌افزا (ویولا)GP-6/WO-۹۲–۱
۱۹
تصنیف سه‌گاه (بت بی‌قرین ۱)
GP-6/WO-۹۳–۱
۲۰
مردیکه باز نیامد
ابوالحسن صبا (ویلن)، ضیاء مختاری (پیانو)GP-11/WO-۹۴–۱
۲۱
تصنیف شور (بلبل ۱)
صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، نوزاد (ویلن)، روح‌افزا (ویولا)، وزیری (درامز)GPX-2/WOX-۱۱–۲
۲۲
تصنیف شور (بلبل ۲)
GPX-2/WOX-۱۲–۲
۲۳
تصنیف ابوعطا (مرغ حق، بخش ۲)
صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، موسی معروفی (تار)، ساغری (بم تار)، روح‌افزا (ویولا)GPX-7/WOX-۱۶–۱
۲۴
تصنیف ماهور، بخش ۱
صبا (ویلن)، مشیر همایون شهردار (پیانو)، نوزاد (ویلن)، روح‌افزا (ویولا)GPX-1/WOX-۱۹–۱
۲۵
تصنیف ماهور، بخش ۲
GPX-1/WOX-۲۰–۱
۲۶
آواز سه‌گاه
رضاقلی میرزا ظلی، صبارضاقلی میرزا ظلیویلن ابوالحسن صباGPX-4/WOX-۲۷–۱
۲۷
مخالف سه‌گاه
GPX-4/WOX-۲۸–۱
دورهٔ پنجم
این دوره شامل مجموعه صفحه‌هایی است که در زمستان سال ۱۳۱۴ ه‍.ش توسط کمپانی سودوا (سوسیته اورینتاله دو دیسک) در کشور سوریه ضبط شده‌اند. در این دوره آثاری همچون تعدادی سرود، تصنیف عامیانه، جدی و کمیک، آواز، آثار بدون کلام و تکنوازی اجرا شده‌است. تکنوازی‌های صبا در این مجموعه شامل سه‌گاه و چهارمضراب زنگ شتر، همایون و چکاوک، بیات اصفهان و ماهور و دلکش است. بر روی برچسب برخی از این صفحه‌ها علاوه بر «ویلن صبا»، عبارت «کمانجه» نیز به اشتباه درج شده‌است. صدای صبا در برخی ترانه‌های طنز یا عامیانهٔ این مجموعه به صورت همخوان شنیده می‌شود. نمایندگی فروش این صفحه‌ها را کمپانی آغاسی (لاله‌زار) در تهران بر عهده داشته‌است.[۲۹]
شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع
۱
آلاگارسون (جامعه باربد)
اسماعیل مهرتاشجواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا، فرهاد معتمد (ف - م)۱۳۱۴ ه‍. خسودواW ۱۱۶۱[۳۰]
۲
زالزالک (جامعه باربد)
W ۱۱۶۲
۳
شوفر (جامعه باربد)
W ۱۱۶۵
۴
والده مشهدی ماشاالله (جامعه باربد)
W ۱۱۶۱
۵
سلام شاهنشاهی ۱
جواد بدیع‌زادهW ۱۱۷۱
۶
سلام شاهنشاهی ۲
W ۱۱۷۲
۷
قربون آن خدا برم (جامعه باربد)
اسماعیل مهرتاشمادام پریW ۱۱۷۵
۸
باز جای شکرش باقیه (جامعه باربد)
W ۱۱۷۶
۹
رنگ شور (جامعه باربد)
بدون کلامW ۱۱۷۷
۱۰
رنگ ماهور (جامعه باربد)
W ۱۱۷۸
۱۱؟W ۱۱۸۳
۱۲
گل پونه (جامعه باربد)
اسماعیل مهرتاشجواد بدیع‌زادهW ۱۱۸۴
۱۳
بیکار (جامعه باربد)
W ۱۱۸۵
۱۴
رنگ اصفهان (جامعه باربد)
بدون کلامW ۱۱۸۶
۱۵
هرگز نمی‌خواهم
جواد بدیع‌زادهمادام پری، بدیع‌زادهW ۱۱۸۷
۱۶
بازآمدم
W ۱۱۸۸
۱۷
خیلی قشنگه ۱
جواد بدیع‌زادهW ۱۱۸۹
۱۸
خیلی قشنگه ۲
W ۱۱۹۰[۳۱]
۱۹
کیه؟ وا کن (جامعه باربد)
اسماعیل مهرتاشمادام پریW ۱۱۹۱
۲۰
پرچم ایران
جواد بدیع‌زادهجواد بدیع‌زادهW ۱۱۹۴
۲۱
به‌یادگار رفع حجاب نسوان ایران
W ۱۱۹۵
۲۲
تریاکی (جامعه باربد)
اسماعیل مهرتاشW ۱۲۰۰
۲۳
دستگاه ماهور
ابوالحسن صبابدون کلامتکنوازی ویلن ابوالحسن صباW ۱۲۰۱
۲۴
دلکش
W ۱۲۰۲
۲۵
زنگ شتر، سه‌گاه
W ۱۲۰۹
۲۶
دستگاه سه‌گاه
W ۱۲۱۰
۲۷
پیش‌درآمد شور ۱
؟ابوالحسن صبا، فرهاد معتمد (ف - م) و نوازندگان عربی (به‌یاد جامعه باربد با شرکت موسیقی عرب)W ۱۲۱۲
۲۸
پیش‌درآمد شور ۲
W ۱۲۱۳
۲۹
خزان عشق ۱[الف]
جواد بدیع‌زادهجواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا، فرهاد معتمد (ف - م)W ۱۲۱۴
۳۰
خزان عشق ۲
W ۱۲۱۵
۳۱
داد دل ۱
W ۱۲۱۶
۳۲
داد دل ۲
W ۱۲۱۷
۳۳
آواز زابل
W ۱۲۱۹
۳۴
آواز سه‌گاه
W ۱۲۲۰
۳۵
دستگاه همایون
ابوالحسن صبابدون کلامتکنوازی ویلن ابوالحسن صباW ۱۲۲۱
۳۶
چکاوک
W ۱۲۲۲
۳۷
بیات اصفهان ۱ (به یاد غزاله)
? W
۳۸
بیات اصفهان ۲
? W
۳۹
آواز منصوری
جواد بدیع‌زادهجواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا، فرهاد معتمد (ف - م)W ۱۲۲۳
۴۰
آواز اشک
W ۱۲۲۴[۳۳]
۴۱
آواز شکسته
W ۱۲۲۵
۴۲
آواز دلکش
W ۱۲۲۶
۴۳
والنسیا (جامعه باربد)
اسماعیل مهرتاشW ۱۲۲۷
۴۴
لحیم کردن (جامعه باربد)
W ۱۲۳۱
۴۵
رنگ ۱
؟بدون کلامارکستر ایرانیW ۱۲۳۲
۴۶
رنگ ۲
W ۱۲۳۳
دورهٔ ششم
این دوره آثار ضبط شده توسط کمپانی سودوا را دربردارد که در زمستان سال ۱۳۱۷ ه‍.ش در سوریه ضبط شده‌اند. در برخی از آثار این مجموعه، صدای ساز عود سامی ملاح (نوازندهٔ عرب مقیم حلب) و در برخی دیگر صدای تارِ آشود آرستمیان، تسولاک، ساشا و کمانچه یا ویلن موسیو هایکو (نوازندگان ارمنی‌تبار که در آن سفر به گروه هنرمندان ایرانی اضافه شده بودند) نیز شنیده می‌شود. صفحه‌های این دوره در اندازهٔ ۲۵ سانتی‌متری با مدت زمان حدود ۳ دقیقه تولید شده و توسط کمپانی آغاسی (لاله‌زار) در تهران به فروش رسیدند. در تعدادی از صفحه‌های این مجموعه که خوانندگی آن‌ها را ملکه برومند بر عهده داشته، نغمه‌های محلی استفاده شده‌است. این آثار را صبا با آموزش و کوشش، به همراه نوای ویلن خود، اجرا و ضبط کرده‌است. صفحهٔ «آواز صدری» (با روایت صبا از خوانندهٔ مشهور مذهبی، صدر اصفهانی)، صفحهٔ «دل بردی از من»، قطعهٔ «در قفس» و «آواز دیلمان» در صفحهٔ «پایبند مهر» از جملهٔ این آثار هستند.[۱]
شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع
۱
تصنیف ابوعطا (جفای گلچین ۱)
؟تاج اصفهانیابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۱۳۱۷ ه‍. خسودوا۲۸۱۳[۳۴]
۲
تصنیف ابوعطا (جفای گلچین ۲)
۲۸۱۴
۳
به‌افتخار ورود والاحضرت فوزیه به کشور ایران ۱
جواد بدیع‌زاده۲۸۱۵
۴
به‌افتخار ورود والاحضرت فوزیه به کشور ایران ۲
۲۸۱۶
۵
عیش مدام ۱
ملوک ضرابیابوالحسن صبا (ویلن)، حسینقلی طاطایی (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)۲۸۴۹[۳۵]
۶
عیش مدام ۲
۲۸۵۰
۷
ضربی اصفهان
۲۸۵۱
۸
ضربی افشار
۲۸۵۲
۹
افشار (بهار زندگانی ۱)
تاج اصفهانی۲۸۶۳
۱۰
افشار (بهار زندگانی ۲)
۲۸۶۴
۱۱
تصنیف ابوعطا (پیام عاشق ۱)
عبدالحسین برازندهملکه برومند (م-ب)ابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۲۸۶۷[۳۶][۳۷]
۱۲
تصنیف ابوعطا (پیام عاشق ۲)
۲۸۶۸[۳۸]
۱۳
تصنیف سه‌گاه (عشق خالص ۱)
؟۲۸۷۳
۱۴
تصنیف سه‌گاه (عشق خالص ۲)
۲۸۷۴
۱۵
دل بردی از من (صدری)
صدر اصفهانی، صباابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)۲۸۹۳
۱۶
پایبند مهر (در قفس و دیلمان)
ابوالحسن صبا۲۸۹۴
۱۷
تصنیف اصفهان (ز دست محبوب)
؟ابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۲۸۹۵
۱۸
تصنیف ماهور (شیدا)
۲۸۹۶
۱۹
تصنیف ترک (پری‌رو ۱)
تاج اصفهانیابوالحسن صبا (ویلن)، حسینقلی طاطایی (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۲۹۰۳
۲۰
تصنیف ترک (پری‌رو ۲)
۲۹۰۴
۲۱
بلبل پربسته ۱
جواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)۲۹۲۹
۲۲
بلبل پربسته ۲
۲۹۳۰
۲۳
لای لای لای ۱
ملکه برومند (م-ب)۲۹۴۷
۲۴
لای لای لای ۲
۲۹۴۸
۲۵
رَنگ به‌رَنگ ۱
جواد بدیع‌زادهابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)، سامی ملاح (عود)۲۹۴۹
۲۶
رَنگ به‌رَنگ ۲
۲۹۵۰
۲۷
تصنیف ابوعطا (آه سوزان)
ابوالحسن صبا (ویلن)، مرتضی محجوبی (پیانو)۲۹۶۰
۲۸
دو دلداده
تاج اصفهانی، م-ب۲۹۶۱
۲۹
آواز (صدای عشق)
تاج اصفهانی۲۹۶۲
۳۰
تصنیف آی ننه، وای ننه ۱
ملکه برومند (م-ب)۲۹۷۵[۳۹]
۳۱
تصنیف آی ننه، وای ننه ۲
۲۹۷۶
۳۲
شب عاشق ۱
۲۹۷۷
۳۳
شب عاشق ۲
۲۹۷۸
۳۴
من مال تو - تو مال من ۱
جواد بدیع‌زاده، م-ب۲۹۷۹
۳۵
من مال تو - تو مال من ۲
۲۹۸۰
۳۶
پیراهن شیک ۱
ملکه برومند (م-ب)۲۹۸۷
۳۷
پیراهن شیک ۲
۲۹۸۸
۳۸
بیات طهران (دعای عاشق)
جواد بدیع‌زادهجواد بدیع‌زاده۲۹۹۳
۳۹
بیات طهران (نفرین عاشق)
۲۹۹۴
۴۰
هروایه
محلی کُردیملکه برومند (م-ب)۲۰۰۷
۴۱
نای دروان
۲۰۰۸
۴۲
شکایت از مادر شوهر ۱
؟۲۰۱۳
۴۳
شکایت از مادر شوهر ۲
۲۰۱۴
۴۴
موش و گربه
۲۰۲۷
۴۵
مرد دو زنه
جواد بدیع‌زاده۲۰۲۸
دورهٔ هفتم

آثار این دوره شامل صفحه‌هایی است که در سال ۱۳۲۶ ه‍.ش توسط کمپانی هیزمسترزویس انگلستان در تهران تولید شده‌اند. در این دوره آخرین آثار ضبط شدهٔ صبا بر روی صفحه‌های گرامافون «۷۸ دور» به یادگار باقی مانده‌است. قطعات موسیقی این مجموعه همراه با «ارکستر معروفی» که منتخبی از اعضای انجمن موسیقی ملی بودند و صبا به‌عنوان نوازندهٔ ویلن اول، به خوانندگی غلامحسین بنان، اسماعیل ادیب خوانساری، مرتضی احمدی و دلربا اجرا شده‌است. قطعات «دیلمان» (با آواز بنان) و «رقص چوبی» در این دوره ضبط شدند. صفحه‌های این دوره در اندازهٔ ۲۵ سانتی‌متری با مدت زمان حدود ۳ دقیقه تولید شده‌اند.[۱]
شمارهنام قطعهآهنگسازخوانندهنوازندگانسال ضبطکمپانیشماره کاتالوگ صفحه/شماره قالبمنبع
۱
شلیل
محلی بختیاریادیب خوانساریارکستر معروفی (ویلن اول: صبا)۱۳۲۶ ه‍. خهیزمسترزویسOHB ۱۰۱۰[۴۰]
۲
خون دل
OHB ۱۰۱۹
۳
شکار رفتن خانم‌ها
؟مرتضی احمدیOHB ۱۰۲۰
۴
عاشق لات
OHB ۱۰۲۳[۴۱]
۵
مستم مستم
دستهٔ هنردوستانOHB ۱۰۲۹
۶
هروای
محلی کردیOHB ۱۰۳۰
۷
گان گان
؟OHB ۱۰۳۱
۸
گوهری
OHB ۱۰۳۲
۹
جاهل معرفت‌دار
مرتضی احمدیOHB ۱۰۳۹
۱۰
افرا چشمه بهشهر ۱
دلربا (بتول خرمی، فتانه)OHB ۱۰۴۰
۱۱
سوز هجران
غلامحسین بنانOHB ۱۰۴۶
۱۲
غم عشق
OHB ۱۰۴۹
۱۳
کتانه کتانه
دستهٔ هنردوستانOHB ۱۰۵۰
۱۴
گلپری جون ۱
مرتضی احمدیOHB ۱۰۸۲
۱۵
گلپری جون ۲
OHB ۱۰۸۳
۱۶
دشتی (دیلمان)
محلی گیلکیغلامحسین بنانOHB ۱۱۴۹
۱۷
رقص چوبی
محلی قاسم‌آبادیبدون کلامOHB ۱۱۵۳
۱۸
افرا چشمه بهشهر ۲
؟دلربا (بتول خرمی، فتانه)OHB ۱۱۸۸