پیشگفتار | ایرج اسکندری 

در برخی تجربه‌های هنری، مسیر کار، نه در تغییر موضوع، بلکه در تغییر «نسبت هنرمند با جهان» شکل می‌گیرد. کارنامه ایرج اسکندری را می‌توان در همین تغییر نسبت خواند.

او از مواجهه‌ای اولیه با نقوش قالی— یکی از نظام‌های تصویری ریشه‌دار ایران— به درکی از تصویر رسید که در آن، هندسه، تکرار و رنگ، ابزارهای ساخت معنا هستند، نه صرفاً تزئین.

اما ورود او به عرصه حرفه‌ای، هم‌زمان با یکی از پرتلاطم‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران بود. انقلاب و جنگ، هنر را در موقعیتی قرار داد که بیان فردی، ناگزیر در خدمت تجربه جمعی قرار می‌گرفت. نقاشی‌های دیواری، آثار فیگوراتیو و روایت‌های مستقیم او در این دوره، بازتاب همین وضعیت‌اند— جایی که تصویر، حامل پیام است و هنر، در متن تاریخ عمل می‌کند.

اما آنچه در ادامه رخ می‌دهد، تنها یک تغییر سبک نیست؛ بلکه یک جابه‌جایی در سطح نگاه است. پس از عبور از این تجربه تاریخی، اسکندری به نوعی «بازگشت به درون» دست می‌زند— حرکتی که در آن، جهان بیرونی جای خود را به تأمل درونی می‌دهد.

در این مرحله، نقاشی دیگر روایت نمی‌کند، بلکه «می‌سازد». مجموعه‌هایی چون «آینه‌ها»، نمونه‌ای روشن از این تحول‌اند. در این آثار، آینه به یک عنصر محوری تبدیل می‌شود— اما نه به‌عنوان شیء، بلکه به‌عنوان مفهوم.

در سنت هنر اسلامی، آینه همواره با نور، تجلی و انعکاس حقیقت پیوند دارد.

اسکندری با ورود این عنصر به زبان معاصر نقاشی، در واقع پلی میان این سنت معنایی و بیان مدرن برقرار می‌کند.

آینه در آثار او، نه‌تنها نور را بازمی‌تاباند، بلکه «مخاطب» را نیز وارد اثر می‌کند— تصویری تکه‌تکه، چندلایه و ناپایدار از خود، که در سطح اثر شکل می‌گیرد. در اینجا، اثر هنری به یک «مواجهه» تبدیل می‌شود، نه صرفاً یک تصویر.

این رویکرد، نشان‌دهنده تغییری بنیادین است:

از بازنمایی جهان،

به ساختن تجربه‌ای از ادراک.

در همین مسیر، تلاش او برای تلفیق هنر مدرن با عناصر ایرانی—از نگارگری و نقوش سنتی تا ادبیات عرفانی— به زبانی منجر می‌شود که در آن، گذشته و حال، نه در تقابل، بلکه در گفت‌وگو قرار می‌گیرند. این زبان، نه بازگشت به سنت است و نه تقلید از مدرنیسم؛ بلکه نوعی «بازآفرینی» است.

در کنار این مسیر فردی، نقش او در آموزش و نهادسازی هنری، این تجربه را به سطحی گسترده‌تر منتقل کرده است— جایی که هنر، از یک بیان شخصی، به یک جریان فرهنگی تبدیل می‌شود. از این منظر، کار اسکندری را می‌توان در سه سطح خواند:

تجربه تاریخ، تأمل در معنا، و ساختن زبان.

بیوگرافی ایرج اسکندری

ایرج اسکندری (زاده ۱۳۳۵، کاشمر) نقاش، مجسمه‌ساز، طراح، پژوهشگر هنر و استاد دانشگاه ایرانی است. او از چهره‌های تأثیرگذار هنرهای تجسمی معاصر ایران به شمار می‌رود که فعالیت حرفه‌ای خود را در عرصه‌های نقاشی، مجسمه‌سازی، نقاشی دیواری، طراحی گرافیک و آموزش هنر گسترش داده است. اسکندری علاوه بر خلق آثار هنری، در مدیریت فرهنگی و دانشگاهی نیز نقش پررنگی داشته و مسئولیت‌هایی همچون ریاست دانشکده هنرهای تجسمی دانشگاه هنر، مدیریت گروه‌های آموزشی و عضویت در شورای سیاست‌گذاری رویدادهای مهم هنری را بر عهده داشته است.

آثار او از نقاشی‌های فیگوراتیو و روایی سال‌های نخست انقلاب، به سوی بیانی نمادین، انتزاعی و مینیمالیستی تحول یافته است. بهره‌گیری از مفاهیم عرفانی، هنر اسلامی، هندسه، نور و رنگ، به‌ویژه در مجموعه «آیینه‌ها»، از ویژگی‌های شاخص آثار متأخر اوست. برخی از نقاشی‌های دیواری و آثار حجمی او نیز در فضاهای عمومی ایران و خارج از کشور نصب شده‌اند.

تحصیلات

کارشناسی نقاشی، دانشکده هنرهای تزئینی، ۱۳۵۷

کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه هنر، ۱۳۷۴

دکترای پژوهش هنر، دانشگاه هنر، ۱۳۸۴

فعالیت‌ها و آثار

فعالیت‌های دانشگاهی و اجرایی

ایرج اسکندری سال‌ها به عنوان استاد دانشگاه‌های هنر به تدریس طراحی، نقاشی و پژوهش هنر پرداخته است. وی مسئولیت‌های متعددی در مدیریت آموزش عالی هنر بر عهده داشته که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

رئیس دانشکده هنرهای تجسمی دانشگاه هنر

رئیس پردیس کرج و قائم‌مقام رئیس دانشگاه هنر

رئیس دانشکده هنرهای تجسمی و کاربردی دانشگاه هنر

مدیر گروه کارشناسی و کارشناسی ارشد نقاشی دانشگاه هنر

مدیر گروه نقاشی دانشگاه الزهرا

مسئولیت‌های فرهنگی و هنری

اسکندری در بسیاری از مهم‌ترین رویدادهای هنرهای تجسمی ایران نقش اجرایی و سیاست‌گذاری داشته است، از جمله:

دبیر نخستین بینال بین‌المللی نقاشی جهان اسلام

دبیر سومین و دومین بینال نقاشی معاصر ایران

دبیر نمایشگاه «جنبش هنر مدرن ایران»

دبیر جشنواره هنرهای تجسمی آفریقا

عضو هیئت انتخاب و شورای سیاست‌گذاری چندین دوره بینال نقاشی معاصر ایران

عضویت‌های حرفه‌ای

عضو پیوسته انجمن نقاشان ایران

عضو وابسته فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران

فعالیت‌های هنری

اسکندری در حوزه‌های مختلف هنرهای تجسمی فعالیت داشته است، از جمله:

برگزاری نمایشگاه‌های انفرادی متعدد در موزه هنرهای معاصر تهران، گالری هما، گالری نار، گالری آریا و خانه سوره

حضور در نمایشگاه‌های گروهی داخلی و بین‌المللی

طراحی و اجرای نقاشی‌های دیواری بزرگ در تهران، از جمله میدان فلسطین و مجموعه فرهنگی آزادی

طراحی و ساخت مجسمه «متفکر» از سنگ مرمر در بیروت

طراحی نشان دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه یزد

تصویرگری و طراحی کتاب‌های کودک و نوجوان

اندیشه و رویکرد هنری

ایرج اسکندری از نسل هنرمندانی است که هنر را با تحولات اجتماعی و سیاسی ایران پیوند زدند. او نمایشگاه تاریخی حسینیه ارشاد را یکی از نقاط عطف هنر معاصر ایران می‌داند؛ رویدادی که هنر را از فضای محدود گالری‌ها خارج کرد و به مسائل اجتماعی، عدالت‌خواهی و دغدغه‌های مردم نزدیک ساخت. وی از هانیبال الخاص به عنوان یکی از مهم‌ترین استادان و تأثیرگذاران فکری خود یاد می‌کند.

در سال‌های نخست پس از انقلاب اسلامی، آثار او تحت تأثیر سنت نقاشی انقلابی جهان و رئالیسم اجتماعی شکل گرفت؛ اما به تدریج زبان شخصی خود را توسعه داد و با استفاده از نمادهایی همچون خورشید، نخل، خطوط شکسته، فضاهای مینیمال و ترکیب‌بندی‌های هندسی، به بیان مفاهیمی چون مقاومت، ایثار، جنگ، امید و معنویت پرداخت.

اسکندری معتقد است که جنگ تحمیلی مسیر هنر ایران را تغییر داد و هنرمندان را از ادامه جریان‌های پیشین، از جمله مکتب سقاخانه، به سوی ثبت تجربه‌های تاریخی و خلق روایت‌های حماسی سوق داد. در آثار او، روایت مستقیم جای خود را به زبان نمادین و مفهومی داده است.

در مجموعه «آیینه‌ها» نیز با الهام از هنر اسلامی، بهره‌گیری از قطعات کوچک آیینه، رنگ‌های درخشان و ساختارهای هندسی، تلاش کرده است مفاهیم عرفانی و عالم مثال را در قالبی معاصر بازآفرینی کند.

او همچنین همواره بر استقلال خلاقیت هنرمند تأکید کرده و معتقد است که «هنرمند فقط از خلاقیت خودش دستور می‌گیرد.»

دستاوردها و جوایز

برگزاری نمایشگاه مروری بر آثار در موزه هنرهای معاصر تهران (۱۳۹۳)

فروش اثر چهارلته «عقل سرخ» در حراج تهران (۱۴۰۰) به مبلغ یک میلیارد و دویست میلیون تومان؛ اثری که بیشترین رشد قیمت آن دوره از حراج را به خود اختصاص داد.

نصب آثار حجمی و نقاشی‌های دیواری در فضاهای عمومی ایران و لبنان

حضور آثار در مجموعه‌های خصوصی و موزه‌های هنری

کسب جوایز و تقدیرهای متعدد در جشنواره‌ها و رویدادهای هنری داخلی و بین‌المللی