علی اصغر حداد
پیشگفتار گفتوگو با علیاصغر حداد
مترجم، میانجی فرهنگها و صدای ادبیات آلمانی در ایران
در تاریخ ترجمهٔ معاصر ایران، علیاصغر حداد جایگاهی یگانه دارد؛ صدای آرام و پیگیرِ نسلی که ترجمه را نه شغل، بلکه رسالت فرهنگی میدانست. او که در ۲۴ اسفند ۱۳۲۳ در محلهٔ راهکوشک قزوین زاده شد.
پس از گذر از سالهای کودکی در قزوین و مهاجرت به تهران، او در دههٔ پنجاه راهی آلمان شد و در دانشگاه آزاد برلین در رشتهٔ جامعهشناسی تحصیل کرد. آن سالها برایش، به تعبیر خودش، «دانشگاهی در معنا» بود؛ از دلِ تجربهٔ زیستِ در تبعید، نوعی حساسیت فرهنگی به تفاوت و درکِ دیگری شکل گرفت — چیزی که بعدها شالودهٔ نگاهش به ترجمه شد.
با بازگشت به ایران در سال ۱۳۵۹، تدریس زبان آلمانی و ترجمهٔ متون ادبی را آغاز کرد و از همان آغاز، بر ترجمهٔ مستقیم از آلمانی پافشاری نمود. حاصل چهار دهه تلاش او، مجموعهای از درخشانترین ترجمههای ادبیات آلمانیزبان است: از مسخ، محاکمه، قصر و آمریکای کافکا تا دیگری و خانم بیاته و پسرش شنیتسلر و بودنبروکهای توماس مان. در هر یک از این آثار، حداد کوشیده است نه فقط واژهها، بلکه حس و جانِ متن را به فارسی منتقل کند — کاری که مستلزم صبر، وسواس و نوعی ایمان به اصالت ادبیات است.
ترجمه برای او صرفاً بازآفرینی زبانی نیست، بلکه گفتوگویی میان فرهنگهاست. در نگاه حداد، مترجم نه «نویسندهٔ دوم»، بلکه شاهدی صادق است که پلی میان دو جهان میسازد بیآنکه یکی را در دیگری حل کند. او از نخستین مترجمانی بود که بر ضرورت وفاداری به زبان و فضای نویسنده تأکید کرد و هشدار داد که «ترجمه از زبان واسطه، خیانتِ بیصدا به متن است». همین رویکرد دقیق و بیامتیاز، از او چهرهای مرجع در میان مترجمان نسل پس از انقلاب ساخت.
در کنار آثارش، گفتوگو با علیاصغر حداد، گفتوگو با وجدان فرهنگیِ ترجمه در ایران است؛ مردی که میگوید ترجمه باید سؤالبرانگیز باشد نه موعظهگر، و معتقد است ادبیات، با همهٔ تلخی و ابهامش، راهی است برای بازاندیشی در خویشتن. از خلال کارنامهاش، میتوان بخشی از تاریخ فکری ایران معاصر را نیز خواند — از روزهای پرتنش و محدودیت دههٔ شصت تا امیدهای دههٔ اصلاحات، از مبارزه با سانسور تا بازتاب جنبشهای اجتماعی در انتخاب آثار.
در سال ۱۳۹۷، دولت اتریش در تقدیری کمنظیر، نشان عالی فرهنگی جمهوری اتریش را به او اعطا کرد؛ نشانی که تنها برای «پلسازان میان فرهنگها» در نظر گرفته میشود — و این عنوان، دقیقترین توصیف برای کارنامهٔ اوست.
بیوگرافی علیاصغر حداد
علیاصغر حداد (متولد ۲۴ اسفند ۱۳۲۳، محله راهکوشک قزوین) مترجم برجسته و پیشکسوت ادبیات آلمانیزبان در ایران است. او بهخاطر ترجمههای دقیق و روان از آثار نویسندگان بزرگ آلمانیزبان مانند فرانتس کافکا، توماس مان، ماکس فریش، فریدریش دورنمات، پتر هانتکه و هرمان هسه شهرت دارد. مهدی سحابی (مترجم و نقاش مشهور) نوهٔ عمه و محمود حدادی (مترجم) پسردایی او هستند.
زندگی
علیاصغر حداد دوران کودکی و سالهای اول دبیرستان را در قزوین گذراند. در کلاس هشتم به همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد. او از درسهای حفظی و برنامه درسی خشک مدرسه بیزار شد و با وجود علاقه شدید به شعر و رمان (نیما، حافظ، مولانا، تولستوی، رومن رولان و اشتاینبک) ترک تحصیل کرد. پس از چند سال، با تلاش زیاد سالهای آخر دبیرستان را گذراند و دیپلم گرفت. سپس ۱۸ ماه خدمت سربازی را انجام داد و در اواخر دهه ۱۳۴۰ به آلمان غربی مهاجرت کرد.
در برلین غربی، فوقلیسانس جامعهشناسی با گرایش «کشورهای در حال توسعه» گرفت. در سال ۱۳۵۹ به ایران بازگشت و به تدریس زبان آلمانی و ترجمه متون ادبی پرداخت.
فعالیتهای ترجمه
حداد از دهه ۱۳۶۰ بهطور جدی به ترجمه ادبیات آلمانیزبان روی آورد و تا امروز بیش از ۴۰ عنوان کتاب از مهمترین نویسندگان قرن بیستم و بیستویکم آلمانیزبان را به فارسی برگردانده است. ترجمههای او بهدقت، روانى و وفاداری به متن اصلی شهرت دارد و بسیاری از آنها به چاپهای متعدد رسیدهاند.
ترجمههای مهم (گزیده)
- فرانتس کافکا: محاکمه، قصر، آمریکا: مفقودالاثر، مسخ و داستانهای دیگر، داستانهای کوتاه کافکا
- توماس مان: بودنبروکها (زوال یک خاندان)
- ماکس فریش: اشتیلر
- فریدریش دورنمات و دیگران: مجموعه نامرئی
- یورک بکر: یعقوب کذاب
- پتر هانتکه: اهانت به تماشاگر، کاسپار، محاکمه، غیبگویی
- آرتور شنیتسلر: بازی در سپیدهدم و رویا، خانم بیاته و پسرش، دیگری، مردن
- هرمان بروخ: خوابگردها
- هرمان هسه: کلاین و واگنر
- روبرت والزر: دستیار
- آلفرد دوبلین: برلین، الکساندرپلاتس
- گونتر گراس، راینر ماریا ریلکه، یوزف وینکلر و دیگران
افتخارات
- دریافت بالاترین نشان افتخار فرهنگی جمهوری اتریش در سال ۱۳۹۷ به پاس خدمات برجسته در معرفی ادبیات آلمانیزبان به ایران