پیشگفتار گفتگو با ابراهیم نقیب زاده مشایخ

ابراهیم نقیب‌زاده مشایخ از چهره‌های اثرگذار و نشان‌دار حوزه علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات در ایران است که مسیر علمی و حرفه‌ای او، هم‌زمان با شکل‌گیری و نهادینه‌شدن این دانش در کشور، گره خورده است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته تجزیه و تحلیل سیستم‌ها در مدرسه عالی برنامه‌ریزی و کاربرد کامپیوتر تهران آغاز کرد و در سال ۱۳۵۲ با رتبه نخست فارغ‌التحصیل شد؛ مسیری که با ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد علوم کامپیوتر در دانشگاه واترلو کانادا در سال ۱۹۷۹ عمق و افق تازه‌ای یافت. تجربه تحصیل و زیست علمی در خارج از کشور، در کنار تصمیم آگاهانه برای بازگشت به ایران، نقش مهمی در شکل‌گیری نگاه مسئولانه و کاربردمحور او به علم و فناوری داشته است 

.فعالیت حرفه‌ای نقیب‌زاده مشایخ، ترکیبی از آموزش دانشگاهی، مدیریت علمی، کنش نهادی و تولید دانش است. او سال‌ها به‌عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه‌های مختلف، از جمله دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه صنعتی شریف، به تدریس دروس بنیادین علوم کامپیوتر پرداخته و هم‌زمان در نهادهایی چون انجمن انفورماتیک ایران، نقشی پیوسته و اثرگذار ایفا کرده است. ریاست طولانی‌مدت این انجمن، سردبیری نشریه «گزارش کامپیوتر» و مشارکت در واژه‌گزینی علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشان‌دهنده توجه او به پیوند میان دانش تخصصی، زبان علمی و فرهنگ عمومی است. در کنار این فعالیت‌ها، مشارکت مستقیم او در راه‌اندازی اتصال ایران به شبکه‌های جهانی آموزش و اینترنت در دهه ۱۳۷۰، جایگاهی عملی و تاریخی به کارنامه او بخشیده است 

آنچه این مجموعه گفت‌وگو را معنادار می‌کند، نه‌فقط فهرست مسئولیت‌ها و آثار، بلکه نوع نگاه نقیب‌زاده مشایخ به فناوری به‌مثابه پدیده‌ای اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی است. کتاب‌ها و ترجمه‌های او در حوزه‌هایی چون مهارت‌های نرم، هوش مصنوعی، کار عمیق، تاریخ مهندسی نرم‌افزار و دانش کامپیوتر، بازتاب دغدغه‌ای مستمر برای فهم نسبت انسان، دانش و فناوری در جهان معاصر است. این گفت‌وگو تلاشی است برای بازخوانی تجربه زیسته یک استاد و پژوهشگر که علم را نه صرفاً در آزمایشگاه و کلاس درس، بلکه در متن جامعه، آموزش، فرهنگ و آینده ایران جست‌وجو می‌کند 

زندگینامه ابراهیم نقیب‌زاده مشایخ

ابراهیم نقیب‌زاده مشایخ، استاد دانشگاه، پژوهشگر، متخصص علوم کامپیوتر و از پیشگامان توسعهٔ شبکه‌های رایانه‌ای و اینترنت در ایران، در ۲۶ خرداد ۱۳۳۴ در تهران به دنیا آمد.

او تحصیلات ابتدایی و متوسطهٔ خود را در دبستان مزین‌الدوله و دبیرستان ایران فردا گذراند و در مهر ۱۳۵۲ وارد مدرسهٔ عالی برنامه‌ریزی و کاربرد کامپیوتر در تهران شد. مشایخ در خرداد ۱۳۵۶ با رتبهٔ اول از این مرکز فارغ‌التحصیل شد و سپس برای ادامهٔ تحصیل در رشتهٔ علوم کامپیوتر به کانادا رفت. او در دانشگاه واترلو تحصیل کرد و پس از دریافت مدرک کارشناسی ارشد علوم کامپیوتر، در مرداد ۱۳۵۷ به ایران بازگشت.

نقیب‌زاده مشایخ طی چند دهه فعالیت علمی، آموزشی و اجرایی، در گسترش دانش کامپیوتر، مهندسی نرم‌افزار، شبکه‌های رایانه‌ای و فناوری اطلاعات در ایران نقش داشته است. او حدود ۴۲ سال در دانشگاه‌های تهران، صنعتی شریف و شهید بهشتی تدریس کرده و از افراد مؤثر در برقراری ارتباط ایران با شبکهٔ آموزش و پژوهش اروپا EARN و سپس اینترنت جهانی بوده است.

او در مهر ۱۳۹۹ از عضویت هیئت علمی دانشگاه تهران بازنشسته شد و فعالیت‌های علمی، حرفه‌ای و صنفی خود را ادامه داد. از جمله مسئولیت‌های او ریاست هیئت‌مدیره و ریاست انجمن انفورماتیک ایران، سردبیری نشریهٔ «گزارش کامپیوتر» و عضویت در شورای واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی بوده است.

تحصیلات

تحصیل در دبستان مزین‌الدوله و دبیرستان ایران فردا در تهران

آغاز تحصیلات عالی در مهر ۱۳۵۲ در رشتهٔ تجزیه و تحلیل سیستم‌ها، مدرسهٔ عالی برنامه‌ریزی و کاربرد کامپیوتر، تهران

فارغ‌التحصیلی با رتبهٔ اول در خرداد ۱۳۵۶

کارشناسی ارشد علوم کامپیوتر، دانشگاه واترلو، کانادا، ۱۹۷۹

پس از پایان تحصیلات در کانادا، مشایخ در مرداد ۱۳۵۷ به ایران بازگشت و فعالیت دانشگاهی و حرفه‌ای خود را در حوزهٔ علوم کامپیوتر آغاز کرد.

فعالیت‌ها و آثار

نقیب‌زاده مشایخ از سال ۱۳۵۷ فعالیت آموزشی خود را در مدرسهٔ عالی برنامه‌ریزی و کاربرد کامپیوتر آغاز کرد و تا سال ۱۳۶۰ عضو هیئت علمی این مرکز بود. او در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۷۵ نیز به عنوان استاد مدعو در دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه شهید بهشتی، درس‌هایی چون مهندسی نرم‌افزار، سیستم‌های عامل، تجزیه و تحلیل سیستم‌ها و ساختمان داده‌ها را تدریس کرد.

از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۹ مدیریت واحد کامپیوتر سازمان بنا را بر عهده داشت و در زمینهٔ مدیریت پروژه، تحلیل و طراحی سیستم‌ها و هدایت فعالیت‌های رایانه‌ای فعالیت کرد.

او از سال ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۵ عضو هیئت علمی و مدیر واحد کامپیوتر مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات بود. مدیریت شبکه‌های EARN و اینترنت در ایران، مدیریت شبکهٔ علمی ایران، آموزش خدمات شبکه، برگزاری سمینارهای مرتبط با شبکه‌های رایانه‌ای و برنامه‌ریزی راهبردی فناوری اطلاعات در ایران از فعالیت‌های او در این دوره بود.

مشایخ از سال ۱۳۷۵ تا مهر ۱۳۹۹ عضو هیئت علمی دانشکدهٔ علوم کامپیوتر دانشگاه تهران بود و در اردیبهشت ۱۳۹۴ به عنوان استاد آموزشی نمونهٔ دانشکدهٔ ریاضی، آمار و علوم کامپیوتر دانشگاه تهران انتخاب شد.

او در دوره‌های مختلف ریاست انجمن انفورماتیک ایران را بر عهده داشته است: از ۱۳۶۴ تا ۱۳۸۲، از ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۶ و از ۱۳۹۹ به بعد. همچنین از سال ۱۳۶۵ در شمار اعضای برجستهٔ این انجمن قرار گرفته است.

از دیگر مسئولیت‌های علمی و اجرایی او می‌توان به سردبیری نشریهٔ علمی «گزارش کامپیوتر»، مدیریت مسئولی مجلهٔ علمی «علوم رایانشی»، مدیریت عاملی شرکت تارتن سامانه، عضویت در شورای واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و فعالیت به عنوان پژوهشگر میهمان دانشگاه بروکسل در سال ۱۹۹۷ اشاره کرد.

کتاب‌ها

از جمله کتاب‌ها و ترجمه‌های منتشرشدهٔ او می‌توان به این آثار اشاره کرد:

بزرگ‌ترین نبرد ما

هوش مصنوعی در خدمت بشریت

منم، انسان

هوش مصنوعی در سال ۲۰۴۱

تراوش‌های ذهنی

مهارت‌های نرم

کار عمیق

بازنگری در کار

پیدایش مهندسی نرم‌افزار: از تورینگ تا دایکسترا

پایان کار غول‌ها

کاربرنامه‌نویسان

ماجرای پشت پرده

بزرگان دانش رایانه

واژه‌نامهٔ کامپیوتر و انفورماتیک

واژه‌نامهٔ علوم و تکنولوژی

آشنایی با دانش کامپیوتر

آزمونی برای طراحان نرم‌افزار

ساختمان داده‌ها

مقالات و سخنرانی‌های علمی منتخب

Iranian IT Market and Industry، انجمن شرکت‌های انفورماتیک ایران، ۲۰۰۵

«کلاس درس مجازی»، اولین سمینار آموزش عالی در ایران، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۷۵

On Connecting to the Internet: Pitfalls and Opportunities Facing IS Managers in Developing Countries، با همکاری M. Dadashzadeh، کنفرانس NDSI، رود آیلند، ۱۹۹۶

Networking in Iran، نشریهٔ EARN Newsletter، شمارهٔ ۸، ۱۹۹۴

«اتصال ایران به شبکه‌های کامپیوتری جهانی»، بیست‌وپنجمین کنفرانس ریاضی کشور، دانشگاه کرمان، ۱۳۷۵

«بررسی آموزش علوم کامپیوتر در ایران»، اولین کنفرانس آموزش، پرورش و کاربرد کامپیوتر، تهران، ۱۳۷۳

«گزارشی از وضعیت شبکهٔ علمی ایران (ایرانت)»، دومین کنفرانس علم، تکنولوژی و توسعه، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، ۱۳۷۳

دستاوردها و جوایز

از مهم‌ترین دستاوردهای علمی و حرفه‌ای ابراهیم نقیب‌زاده مشایخ، نقش او در توسعهٔ ارتباطات شبکه‌ای علمی ایران است. بر اساس اطلاعات منتشرشده در زندگی‌نامهٔ او، اتصال ایران به شبکهٔ جهانی آموزش و پژوهش اروپا (EARN) در ۵ ژانویهٔ ۱۹۹۳ و ارتباط با اینترنت جهانی در ۲۰ ژانویهٔ ۱۹۹۴ از جمله فعالیت‌های مهم او در این حوزه بوده است.

دیگر افتخارات و دستاوردهای او عبارت‌اند از:

انتخاب به عنوان استاد آموزشی نمونهٔ دانشکدهٔ ریاضی، آمار و علوم کامپیوتر دانشگاه تهران، اردیبهشت ۱۳۹۴

نقش‌آفرینی در راه‌اندازی ارتباط ایران با شبکه‌های علمی بین‌المللی و اینترنت

انتخاب به عنوان یکی از پنج دانشگاهی مؤثر در فعالیت‌های بخش انفورماتیک کشور در روز ملی فناوری اطلاعات و دریافت لوح تقدیر از رئیس‌جمهوری وقت، سال ۱۳۸۴

عضویت برجسته در انجمن انفورماتیک ایران از سال ۱۳۶۵

چندین دوره ریاست انجمن انفورماتیک ایران

بیش از چهار دهه تدریس و فعالیت دانشگاهی در زمینهٔ علوم کامپیوتر، مهندسی نرم‌افزار و فناوری اطلاعات

مشارکت گسترده در تدوین و ترویج واژگان فارسی حوزهٔ رایانه و فناوری اطلاعات

تألیف و ترجمهٔ ده‌ها کتاب و مقاله در حوزه‌های علوم کامپیوتر، فناوری اطلاعات، مهندسی نرم‌افزار و تحولات فناوری