پیشگفتار - نوش‌آفرین انصاری

کتابدار، پژوهشگر و معمارِ نهادهای ترویج خواندن در ایران

در منظره‌ی فرهنگ معاصر ایران، نام نوش‌آفرین انصاری با «کتاب برای همه» گره خورده است؛ بانویی که از کودکیِ جهان‌دیده‌اش ــ از شیملا تا کابل و مسکو ــ بذر کتاب و گفت‌وگو را در دل خود کاشت و سال‌ها بعد آن را به شبکه‌ای از کتابخانه‌ها، کارگاه‌ها و نهادهای پایدار بدل کرد. او تحصیل‌کردهٔ کتابداری در ژنو و مک‌گیل است و از نخستین استادانی که کتابخانه دانشگاه را از «انبار کتاب» به «بوستان اندیشه» تبدیل کردند؛ از راه‌اندازی بخش فنیِ کتابخانهٔ مرکزی دانشگاه تهران تا مدیریت کتابخانهٔ دانشکده ادبیات و پایه‌گذاری و تدریس در گروه کتابداری. 

انصاری از سال ۱۳۴۲ در کنار توران میرهادی به شورای کتاب کودک پیوست و سپس دبیری آن را بر عهده گرفت؛ شورایی که به پشتکار او به یکی از مهم‌ترین سنگرهای ادبیات کودک در ایران و پل ارتباطی با جهان بدل شد. از دل همین حرکت جمعی، پروژهٔ سترگ «فرهنگنامهٔ کودکان و نوجوانان» زاده شد؛ کاری مرجع و چندجلدی که با مدیریت شورایی و اتکای داوطلبان، نسل‌های تازه را با دانش دقیق و زبان روشن آشنا می‌کند. 

در کنار این‌ها، او با ترجمهٔ «مدخل تاریخ شرق اسلامی» (برگزیدهٔ کتاب سال) نشان داد که کتابدارِ اندیشمند چگونه میان مرجع‌پژوهی و ایران‌پژوهی پیوندی زنده برقرار می‌کند. 

مسیر حرفه‌ای او، از آموزش کتابداران و تدوین برنامهٔ کارشناسی‌ارشد نسخه‌های خطی تا حضور و داوری در مجامع بین‌المللی ادبیات کودک و دریافت عضویت افتخاری IBBY، نمونه‌ای کم‌نظیر از «کنش فرهنگیِ پایدار» است؛ کنشی که کتابخانه را به زندگی روزمرهٔ مردم نزدیک کرده و آموخته است که هر کودک حق دسترسی به کتاب خوب دارد. 

گفت‌وگو با نوش‌آفرین انصاری، روایت نیم‌قرن کارِ بی‌وقفه برای بناکردن زیرساخت دانایی در ایران است: از کتابخانه‌های سیّار و روستایی تا تربیت کتابدار، از طرح‌های مرجع‌نگاری تا گسترش فرهنگ نقد و خواندن. در جهانی که «سرعتِ خبر» گاه جای «عمقِ دانش» را می‌گیرد، او یادآور می‌شود که فرهنگ فقط با صبورانه ساختنِ نهادها و اعتماد به کار جمعی دوام می‌آورد. این گفت‌وگو ادای دینی است به بانویی که کتاب را از قفسه بیرون کشید و به دست کودک، معلم و شهروند سپرد. 

اما نوش‌آفرین انصاری تنها یک کتابدار یا مدیر فرهنگی نیست؛ او آموزگار نسلی از اندیشمندان و کتاب‌دوستان است که یاد گرفتند کار فرهنگی را باید با «صبوری نهادی» و نه با شتاب فردی پیش برد. حضورش در هرجا ــ از کلاس دانشگاه تا شورای کتاب کودک ــ همواره یادآور این اصل بوده است که فرهنگ، گفت‌وگویی جمعی است و نه صحنه‌ی خودنمایی فردی.

در روزگارِ فرسایشِ کتاب‌خوانی و بی‌اعتمادی به نهادهای فرهنگی، صدای انصاری، آرام اما استوار، بر ضرورتِ تداوم و تربیت تأکید دارد. او باور دارد که کتابخانه، فقط جایی برای نگهداری دانش نیست؛ بلکه جایی است برای ساختنِ جامعه‌ی مدنی، برای گفت‌وگو، و برای پرورشِ انسانِ مسئول.

این گفت‌وگو در پروژهٔ تاریخ شفاهی آرته، بازخوانی زندگی زنی است که نیم‌قرن در سایه کار کرده اما اثرش در ذهن و حافظهٔ فرهنگی ایران روشن است. نوش‌آفرین انصاری، نسل‌ها را به کتاب پیوند داد و نشان داد که فرهنگ، نه در شعار، بلکه در «کارِ آرامِ مداوم» دوام می‌آورد.