پیشگفتار | دکتر ژاله شادی‌طلب

توسعه به‌مثابه فرآیند اخلاقی | جامعه‌شناسی به‌مثابه دیدنِ دیگری

در جغرافیای علوم اجتماعی ایران، چهره‌هایی وجود دارند که نه با افزودن واژه‌ای تازه به دانش، بلکه با تغییر شیوه دیدن، معنایی تازه به «زندگی جمعی» می‌بخشند. دکتر ژاله شادی‌طلب از همین تبار است—جامعه‌شناسی که سال‌ها میان کلاس درس، میدان پژوهش و عرصه سیاست‌گذاری در رفت‌وآمد بوده و نشان داده است که «توسعه» بدون دیدن انسان‌ها—به‌ویژه زنان و روستاییان—تنها یک جدول آماری است، نه افقی برای زیست بهتر.

مسیر علمی او از دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران آغاز شد و با تحصیل در ایالات متحده به دریافت دکتری جامعه‌شناسی انجامید. بازگشت او به ایران، به معنای بازگشت دانش به متن مسائل بومی بود: از برنامه‌ریزی روستایی تا توسعه اجتماعی، و از «جنسیت و توسعه» تا جامعه‌شناسی فاجعه. این پیوند میان دانش و مسئله، او را هم‌زمان در جایگاه استاد دانشگاه، مدیر پژوهشی و کنشگر نهادی قرار داد.

کارنامه پژوهشی او، بازتابی از دغدغه‌های واقعی جامعه ایران است: فقر و سرمایه اجتماعی در روستا، مشارکت و امنیت غذایی، مهاجرت، مدیریت منابع آب، و بازسازی پس از سوانح طبیعی. آثاری چون «جامعه‌شناسی فاجعه» و «توسعه و چالش‌های زنان ایران» نشان می‌دهند که چگونه می‌توان «انسان در بحران» و «زن در توسعه» را در مرکز تحلیل قرار داد. در نگاه او، مشارکت زمانی معنا دارد که به تصمیم‌سازی بینجامد؛ در غیر این صورت، صرفاً شکلی از اطلاع‌رسانی یک‌طرفه است.

یکی از مهم‌ترین وجوه اندیشه او، فهم «سانحه» به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی است. در این خوانش، بحران‌ها تنها رخدادهای طبیعی نیستند، بلکه ساختارهای اعتماد، سرمایه اجتماعی، تقسیم کار و موقعیت زنان را دگرگون می‌کنند. از این منظر، مدیریت بحران پیش از هر چیز، نیازمند آمادگی اجتماعی است، و بازسازی بدون مشارکت واقعی، بازتولید همان نابرابری‌های پیشین خواهد بود.

در حوزه زنان و جنسیت نیز، نگاه او هم‌زمان انتقادی و راه‌حل‌محور است. او نشان می‌دهد که توسعه بدون عدالت جنسیتی، نه پایدار است و نه معنادار. این نگاه، سیاست‌گذاری را از سطح برنامه‌های صوری به سطح تغییرات واقعی در زندگی انسان‌ها منتقل می‌کند.

در سطحی عمیق‌تر، می‌توان اندیشه او را در یک اصل بنیادین خلاصه کرد:

توسعه، پیش از آن‌که یک پروژه اقتصادی یا اداری باشد، یک فرآیند اخلاقی است.

در این چارچوب، توسعه به معنای «دیدن دیگری» است:

دیدن روستا نه به‌مثابه حاشیه،

دیدن زن نه به‌مثابه نیروی کار ارزان،

و دیدن سانحه نه به‌مثابه یک خبر.

این «دیدن»، صرفاً یک کنش شناختی نیست،

بلکه مسئولیتی اخلاقی است—

مسئولیتی که مرز میان توسعه صوری و توسعه انسانی را تعیین می‌کند.

این گفت‌وگو در پروژه آرته، تلاشی است برای شنیدن این صدا—

صدایی که نشان می‌دهد علوم اجتماعی، اگر به‌درستی فهم شود،

می‌تواند پلی باشد میان دانش و وجدان،

میان تحلیل و تعهد،

و میان واقعیت و امکان تغییر.

و شاید بتوان این مسیر را چنین جمع‌بندی کرد:

جامعه زمانی فهم می‌شود که بازاندیشی شود،

و توسعه زمانی معنا می‌یابد که دیگری دیده شود.

زندگینامه ژاله شادی‌طلب

ژاله شادی‌طلب (زادهٔ ۱۶ آذر ۱۳۲۴ / ۷ دسامبر ۱۹۴۵) در سنندج جامعه‌شناس، پژوهشگر توسعه، استاد بازنشسته دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و از برجسته‌ترین صاحب‌نظران حوزه مطالعات زنان، جنسیت و توسعه در ایران است. او بیش از پنج دهه در زمینه آموزش، پژوهش، سیاست‌گذاری و مشاوره در حوزه‌های توسعه اجتماعی، برابری جنسیتی، توانمندسازی زنان، جامعه‌شناسی بلایا و برنامه‌ریزی توسعه فعالیت کرده است.

وی از بنیان‌گذاران و مدیر مرکز مطالعات زنان دانشگاه تهران بوده و همکاری گسترده‌ای با نهادهای ملی و بین‌المللی از جمله سازمان ملل متحد (UNDP، UNFPA، UNODC، UNHCR)، سازمان بین‌المللی کار (ILO)، بانک جهانی و وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مختلف ایران داشته است.

تحصیلات

• کارشناسی علوم اجتماعی، دانشگاه تهران (۱۳۴۷)، با درجه ممتاز.

• کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشگاه بال استیت (Ball State University)، ایندیانا، آمریکا (۱۳۵۶)، با درجه ممتاز.

• دکتری جامعه‌شناسی روستایی، دانشگاه ایالتی آیووا (Iowa State University)، آمریکا (۱۳۵۶)، با گرایش‌های تخصصی تغییرات اجتماعی، توسعه و روش‌شناسی پژوهش و با درجه ممتاز.

فعالیت‌ها و آثار

فعالیت‌های دانشگاهی

از سال ۱۳۶۷ تا ۱۳۸۷ به عنوان دانشیار دانشگاه تهران در زمینه‌های برنامه‌ریزی توسعه، جامعه‌شناسی توسعه، جامعه‌شناسی جنسیت، توسعه اجتماعی و روش تحقیق تدریس کرد.

مسئولیت‌های اجرایی

از مهم‌ترین مسئولیت‌های اجرایی او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مدیر مرکز مطالعات زنان دانشگاه تهران (۱۳۷۹–۱۳۸۴)

• مدیر مرکز مطالعات جنسیت دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی (۱۳۸۴–۱۳۸۵)

• عضو هیئت‌مدیره مؤسسه خیریه مهر (از ۱۳۷۸ تا ۱۴۰۰)

• معاون برنامه‌ریزی بخش توسعه کشاورزی و روستایی سازمان برنامه و بودجه (۱۳۶۲–۱۳۶۷)

• مشاور معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری

• مشاور وزارت راه و شهرسازی

• مشاور وزارت نفت

• مشاور بانک کشاورزی، بانک بازرگانی، وزارت جهاد کشاورزی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی.

پژوهش‌ها

ژاله شادی‌طلب مدیریت یا اجرای ده‌ها طرح پژوهشی ملی و بین‌المللی را بر عهده داشته که مهم‌ترین محورهای آن عبارت‌اند از:

• فقر و توانمندسازی زنان

• اشتغال زنان و کار غیررسمی

• کارآفرینی زنان

• زنان سرپرست خانوار

• خشونت مبتنی بر جنسیت

• مشارکت اجتماعی زنان

• ارتقای زنان به مرتبه استادی دانشگاه

• زنان و نظام قضایی

• شهروندی و عدالت جنسیتی

• اعتیاد زنان

• مهاجران افغان

• مدیریت بحران و بازتوانی اجتماعی پس از بلایا

• مدیریت مخاطرات طبیعی و کاهش آسیب‌پذیری اجتماعی.

آثار

کارنامه علمی او شامل ده‌ها کتاب، گزارش پژوهشی و بیش از یکصد مقاله علمی در حوزه‌های توسعه، مطالعات زنان و جامعه‌شناسی بلایا است. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ابعاد جنسیتی مدیریت بحران (۱۴۰۳)

• ارتقای زنان به مرتبه استادی در دانشگاه‌های ایران (۱۳۹۷)

• زنان ایرانی و چالش‌های توسعه (۱۳۸۰)

• فقر در ایران (۱۳۷۹، ویراستار)

• مقالات متعدد درباره کیفیت زندگی زنان، شهروندی، بازار کار، کارآفرینی، خشونت جنسیتی، فقر زنان، انرژی خورشیدی، سرمایه اجتماعی، توسعه روستایی و جامعه‌شناسی بلایا که در نشریات معتبر داخلی و بین‌المللی منتشر شده‌اند.

دستاوردها و جوایز

• برگزیده سومین دوره جایزه استاد دکتر محمد قریب در گروه علوم انسانی و اجتماعی (۱۴۰۴) به پاس فعالیت‌های علمی، اخلاقی و مسئولیت اجتماعی.

• دریافت بورس تحصیلی و کمک‌هزینه‌های پژوهشی متعدد در دوران تحصیل در ایالات متحده.

• برنده جایزه پژوهشی George Von Tungeln دانشگاه ایالتی آیووا.

• دریافت Fellowship دانشگاه Ball State برای ادامه تحصیلات تکمیلی.

• نامزد دریافت جایزه George Freeman Memorial Scholarship برای دانشجویان ممتاز دانشگاه ایالتی آیووا.