پیشگفتار گفت‌وگو با دکتر شاهین روحانی

فیزیک‌دان، آموزگار تفکر و معمار گفت‌وگوی علم و فرهنگ

در تاریخ معاصر علم در ایران، نام دکتر شاهین روحانی با اندیشیدن به «جهان» گره خورده است — اندیشیدنی که فیزیک را از مرزهای فرمول و آزمایش به قلمرو تأمل، اخلاق و آینده‌ی انسان می‌کشاند.

او از معدود دانشمندانی است که میان آموزش و تفکر، میان ذره و هستی، میان علم و فرهنگ پلی زنده بنا کرده است.

روحانی، زادهٔ ۱۳۳۶ در تهران، از دبیرستان خوارزمی تا امپریال کالج لندن، مسیر علمی خود را با شوق شناخت بنیادهای جهان طی کرد. او از پیشگامان نظریهٔ میدان همدیس و میدان همدیس لگاریتمی در انگلستان بود و پس از دوره‌هایی پژوهشی در دوبلین، دورهام و کالج دانشگاهی لندن، در سال ۱۳۶۸ به ایران بازگشت تا در دانشگاه صنعتی شریف به تدریس و تحقیق بپردازد.

در بیش از سه دهه آموزش و پژوهش، او نسلی از فیزیک‌دانان را پرورش داده که در سخن و نگاهشان، علم با پرسش‌های فلسفی درهم تنیده است. نگاه روحانی به فیزیک نه صرفاً به عنوان علمِ نیروها و ذرات، بلکه به عنوان «شیوه‌ای از اندیشیدن به نظم جهان و جایگاه انسان در آن» است.

به باور او، فیزیک وقتی زنده است که بتواند از «چگونگی» فراتر رود و به «چرایی» برسد.

او در مقام استاد، پژوهشگر و مدیر علمی، مسئولیت‌های متعددی داشته است — از ریاست انجمن فیزیک ایران تا نمایندگی کشور در اتحادیه بین‌المللی فیزیک محض و کاربردی (IUPAP) — و در سال ۱۴۰۳، به عنوان پیشکسوت فیزیک ایران شناخته شد؛ عنوانی که بازتاب دهندهٔ نیم‌قرن خدمت او به آموزش، پژوهش و ترویج علم است.

در گفت‌وگوی پیش‌رو، از تجربهٔ او در دانشگاه‌های جهانی تا چالش‌های آموزش و پژوهش در ایران، از نسبت فیزیک و فلسفه تا دغدغه‌های اخلاقی و اجتماعی دانشمندان سخن می‌رود.

پرسش‌هایی دربارهٔ مهاجرت نخبگان، امید به آینده، هویت علمی ایران و نقش فیزیک در آبادانی فرهنگی و انسانی کشور.

دکتر روحانی با صدایی آرام و ذهنی ژرف، یادآور می‌شود که علم تنها در محیط آزمایشگاه رشد نمی‌کند؛ بلکه در فرهنگِ گفت‌وگو و آزاداندیشی شکوفا می‌شود.

او بر این باور است که اگر فیزیک‌دان نتواند از یافته‌هایش به فهمی اخلاقی از جهان برسد، هنوز در آغاز راه است.

این گفت‌وگو، دعوتی است به تأمل در مرز میان علم و انسانیت؛ گفت‌وگویی با اندیشمندی که فیزیک را نه ابزار سلطه بر طبیعت، بلکه راهی برای شنیدن صدای طبیعت می‌داند.

بیوگرافی دکتر شاهین روحانی

دکتر شاهین روحانی (زادهٔ ۸ اردیبهشت ۱۳۳۶) فیزیکدان نظری، استاد دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف و پژوهشگر پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM) است. او از چهره‌های برجستهٔ فیزیک نظری ایران و از بنیان‌گذاران و پژوهشگران اصلی در حوزهٔ نظریهٔ میدان همدیس (Conformal Field Theory) و نظریهٔ میدان همدیس لگاریتمی (Logarithmic Conformal Field Theory) به‌شمار می‌رود. زمینه‌های پژوهشی وی علاوه بر فیزیک نظری، شامل فیزیک آماری، سامانه‌های پیچیده، شبکه‌های عصبی و مدل‌سازی فعالیت‌های عصبی است.

دکتر روحانی پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۶۸، بیش از سه دهه در دانشگاه صنعتی شریف به تدریس و پژوهش پرداخته و نقش مهمی در تربیت نسل‌های مختلفی از فیزیکدانان ایران ایفا کرده است.

تحصیلات

دکتر شاهین روحانی تحصیلات متوسطه خود را در دبیرستان خوارزمی به پایان رساند و در سن ۱۵ سالگی برای ادامهٔ تحصیل راهی انگلستان شد.

کارشناسی فیزیک از دانشگاه کنت (University of Kent)، انگلستان

کارشناسی ارشد فیزیک از امپریال کالج لندن (Imperial College London)

دکترای فیزیک با گرایش ذرات بنیادی از امپریال کالج لندن

دورهٔ فوق‌دکتری (Postdoctoral Research) در کالج دانشگاهی لندن (University College London – UCL)

فعالیت‌ها و آثار

دکتر روحانی از سال ۱۳۶۸ به ایران بازگشت و به عضویت هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف درآمد و بیش از ۳۳ سال در این دانشگاه به آموزش و پژوهش مشغول بوده است.

او از سال ۱۳۷۲ همکاری خود را با پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM) آغاز کرد و تاکنون در سمت‌های مختلفی از جمله عضو شورای علمی، عضو کمیتهٔ علمی مرکز سامانه‌های پیچیده و استاد پژوهشی دانشکده علوم شناختی فعالیت داشته است.

حوزه‌های اصلی پژوهشی وی عبارت‌اند از:

نظریه میدان همدیس (Conformal Field Theory)

نظریه میدان همدیس لگاریتمی

فیزیک آماری

سامانه‌های پیچیده (Complex Systems)

شبکه‌های عصبی و مدل‌سازی فعالیت نورون‌ها

مدل‌سازی شبکه‌های عصبی مصنوعی

وی نویسنده و هم‌نویسنده ده‌ها مقاله علمی در مجلات معتبر بین‌المللی است. از جمله آثار شاخص او می‌توان به مقالاتی دربارهٔ نظریه‌های میدان همدیس، هولوگرافی فضای تخت، مدل‌های رشد، سامانه‌های پیچیده و همچنین مشارکت در پروژه‌های بین‌المللی آزمایش CMS در سرن (CERN) اشاره کرد.

دستاوردها و جوایز

از بنیان‌گذاران و پژوهشگران اصلی نظریهٔ میدان همدیس و نظریهٔ میدان همدیس لگاریتمی.

استاد برجسته دانشگاه صنعتی شریف و از چهره‌های اثرگذار فیزیک نظری ایران.

عضو شورای علمی پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM).

رئیس انجمن فیزیک ایران در دوره دوازدهم (۱۳۹۳).

معرفی به‌عنوان پیشکسوت فیزیک ایران و تقدیر در آیین روز فیزیک دانشگاه صنعتی شریف.

تربیت نسل‌های متعدد از دانشجویان و پژوهشگران فیزیک ایران.