مهدی زارع
پیشگفتار – مهدی زارع
مهدی زارع از چهرههای شناختهشده زلزلهشناسی و مخاطرهشناسی ایران است؛ پژوهشگری که بیش از سه دهه از زندگی حرفهای خود را صرف مطالعه زمین، زلزله، مخاطرات طبیعی و نسبت آنها با سرنوشت جامعه ایرانی کرده است. نام او برای بسیاری از ایرانیان با تحلیلهای علمی درباره زلزله تهران، زلزله بم، فرونشست زمین، بحران آب، تغییر اقلیم و تابآوری شهرها گره خورده است. در روزگاری که مخاطرات طبیعی بیش از هر زمان دیگری بر زندگی انسان اثر میگذارند، او از معدود پژوهشگرانی است که هم در مرزهای دانش تخصصی حرکت کرده و هم کوشیده است زبان علم را به زبان عمومی جامعه ترجمه کند.
مسیر شکلگیری او از زمینشناسی آغاز شد. پس از تحصیل در رشته زمینشناسی دانشگاه تهران و کارشناسی ارشد زمینشناسی مهندسی در دانشگاه تربیت مدرس، راهی فرانسه شد و دکترای زلزلهشناسی مهندسی خود را از دانشگاه گرونبل دریافت کرد. سپس با اخذ درجه هابیلیتاسیون از دانشگاه استراسبورگ، مسیر پژوهشی خود را در سطح بینالمللی ادامه داد. بازگشت او به ایران با فعالیت در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله همراه شد؛ نهادی که در آن از مدیریت گروههای پژوهشی تا معاونت پژوهشی و ریاست مراکز تخصصی را برعهده گرفت و در شکلدهی به بخشی از زیرساخت علمی کشور در حوزه مخاطرات طبیعی نقش ایفا کرد.
آنچه مهدی زارع را از بسیاری از متخصصان همحوزه خود متمایز میکند، نگاه او به زلزله صرفاً بهعنوان یک پدیده زمینشناختی نیست. در آثار و نوشتههایش، زلزله و سایر مخاطرات طبیعی بخشی از یک منظومه بزرگتر تلقی میشوند که در آن محیطزیست، توسعه شهری، حکمرانی، آموزش عمومی، سرمایه اجتماعی و آینده ایران به یکدیگر پیوند خوردهاند. او همواره کوشیده است مخاطره را نه فقط بهعنوان یک حادثه، بلکه بهعنوان مسئلهای تمدنی و توسعهای تحلیل کند؛ رویکردی که بعدها در توجه او به بحران آب، تغییر اقلیم، فرونشست زمین، مهاجرت اقلیمی و مدیریت بحران نیز آشکار شد.
کارنامه او ترکیبی از پژوهشهای دانشگاهی، مدیریت علمی، آموزش، تألیف و ترویج علم است. دهها مقاله بینالمللی و داخلی، مشارکت در توسعه کاتالوگهای لرزهای ایران و خاورمیانه، مطالعات پهنهبندی خطر زلزله، تحقیقات مربوط به پیشبینی احتمالی زمینلرزه و تحلیل جنبش نیرومند زمین، بخشی از فعالیتهای پژوهشی او را تشکیل میدهد. در کنار آن، کتابهایی چون «مقدمهای بر زلزلهشناسی کاربردی»، «مبانی تحلیل خطر زمینلرزه»، «مدیریت بحران»، «مدیریت کاهش ریسک سوانح طبیعی» و آثار متعدد در حوزه آمادگی و تابآوری عمومی نشان میدهد که او دانش تخصصی را به عرصه آموزش و سیاستگذاری عمومی نیز منتقل کرده است.
در پس این فعالیتها، چارچوب فکری مشخصی دیده میشود. محور اصلی اندیشه او را میتوان در سه مفهوم خلاصه کرد: «علمگرایی در برابر شبهعلم»، «مدیریت ریسک به جای انتظار برای بحران» و «پیوند دانش با مسئولیت اجتماعی». او بارها بر ضرورت تکیه بر داده، پایش مستمر، آموزش عمومی و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد تأکید کرده و از سوی دیگر، نسبت به رواج شبهعلم در موضوعاتی مانند پیشبینی زلزله هشدار داده است. در نگاه او، جامعهای تابآور است که بتواند دانش علمی را به سیاست عمومی، برنامهریزی شهری و فرهنگ عمومی تبدیل کند.
اهمیت تجربه و اندیشه مهدی زارع تنها در مطالعه زلزلههای گذشته نیست؛ بلکه در توجه او به مخاطرات آینده ایران نهفته است. از تغییر اقلیم و بحران آب گرفته تا فرونشست زمین، مخاطرات انرژی، مهاجرت اقلیمی و آسیبپذیری کلانشهرها، او همواره کوشیده است نگاه بلندمدت به آینده را در کنار تحلیل علمی حفظ کند. پرسش بنیادینی که در پس بسیاری از آثار و هشدارهای او دیده میشود این است: آیا ایران میتواند پیش از وقوع بحرانهای بزرگ، فرهنگ پیشگیری، آمادگی و تابآوری را به بخشی از شیوه توسعه خود تبدیل کند؟
گفتوگوی آرته با دکتر مهدی زارع در همین چارچوب انجام شده است؛ تلاشی برای ثبت روایت زندگی، تجربههای علمی، فعالیتهای پژوهشی و نگاه او به آینده ایران. این مصاحبه بخشی از پروژه تاریخ شفاهی آرته است؛ پروژهای که میکوشد حافظه معاصر ایران را از زبان کنشگران علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ثبت کند و با فراهم آوردن متن، صوت، تصویر و فرادادههای مرتبط، منبعی ماندگار برای پژوهشگران، دانشجویان، سیاستگذاران و نسلهای آینده فراهم آورد. پرسش محوری این گفتوگو آن است که چگونه میتوان دانش مخاطرات را از مرزهای دانشگاه فراتر برد و آن را به سرمایهای برای امنیت، توسعه و سعادتمندی ایران تبدیل کرد؟
بیوگرافی مهدی زارع
مهدی زارع (زاده ۱۸ شهریور ۱۳۴۷، تهران) زلزلهشناس، پژوهشگر و استاد تمام زلزلهشناسی مهندسی در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله (IIEES) است. وی از پژوهشگران برجسته ایران در حوزه زلزلهشناسی، ارزیابی خطر زمینلرزه و مخاطرات زمینشناختی به شمار میرود و به عنوان عضو وابسته شاخه زمینشناسی فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران فعالیت میکند. زارع در زمره پراستنادترین دانشمندان ایرانی در حوزه تخصصی خود قرار دارد.
تحصیلات
کارشناسی زمینشناسی، دانشگاه تهران
کارشناسی ارشد زمینشناسی مهندسی، دانشگاه تربیت مدرس
دکتری زلزلهشناسی مهندسی از دانشگاه ژوزف فوریه (گرونوبل) فرانسه، ۱۳۷۷؛ با رسالهای با عنوان «مطالعه جنبش شدید زمین در ایران؛ از کاتالوگ تا روابط کاهندگی»
دریافت درجه عالی HDR (کفایت هدایت پژوهش) از دانشگاه استراسبورگ فرانسه، ۱۳۹۶
فعالیتها و آثار
مسئولیتهای علمی و اجرایی
استاد تمام زلزلهشناسی مهندسی در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله (۱۳۸۶–۱۳۹۲)
رئیس مرکز ملی پیشبینی زلزله (۱۳۸۶–۱۳۹۳)
مدیر گروه زلزلهشناسی مهندسی
حوزههای پژوهشی
مکانیک گسلهای فعال، بهویژه شبکه گسلهای تهران و البرز
ارزیابی و پهنهبندی خطر لرزهای
تحلیل و مدلسازی عددی جنبش شدید زمین
توسعه روابط کاهندگی و مدلهای جنبش زمین در ایران
پیشبینی زمینلرزه و توسعه نقشههای پیشبینی احتمالی کوتاهمدت
بیشیابی رخدادهای زمینلرزه در ایران
تهیه نقشههای خطر لرزش زمین پس از وقوع زلزله
بررسی سیستمهای پیچیده و کاربرد روشهای نوین در پیشبینی مخاطرات طبیعی
مطالعه اثرات فرونشست زمین ناشی از برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی بر دشتهای تهران، ورامین و شهریار
پژوهش درباره تحریک هیدروتکتونیکی گسلها در اثر تنشهای ناشی از فعالیتهای انسانی
توسعه الگوریتمهای پیشبینی زمینلرزه مبتنی بر یادگیری ماشین
مطالعه خوشهبندی زمینلرزهها و مدلسازی حساسیت زمینلغزشها
دستاوردها و جوایز
عضویت وابسته در شاخه زمینشناسی فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران
از پژوهشگران و متخصصان برجسته کشور در زمینه زلزلهشناسی مهندسی و ارزیابی خطر زمینلرزه
قرار گرفتن در فهرست پراستنادترین دانشمندان ایرانی در حوزه علوم زمین و زلزلهشناسی
مشارکت مؤثر در توسعه دانش پیشبینی زمینلرزه، تحلیل خطر لرزهای و مدیریت مخاطرات طبیعی در ایران