پیشگفتار - نظام‌الدین کیایی

در تاریخ سینمای ایران، برخی چهره‌ها بیش از آنکه دیده شوند، شنیده می‌شوند—نه به‌معنای حضور در صحنه، بلکه به‌معنای شکل دادن به تجربه‌ای که تماشاگر آن را حس می‌کند. نظام‌الدین کیایی از جمله این چهره‌هاست؛ هنرمندی که عمر حرفه‌ای خود را در یکی از حساس‌ترین و در عین حال کمتر دیده‌شده‌ترین حوزه‌های سینما، یعنی صدا، سپری کرده است.

مسیر زندگی و کار او، روایتی است از گذار سینمای ایران از تجربه‌های اولیه به سوی درک عمیق‌تر از زبان سینما؛ مسیری که در آن، صدا دیگر یک عنصر فنی صرف نیست، بلکه به بخشی از بیان هنری و معنایی اثر تبدیل می‌شود. کیایی از نخستین کسانی است که صدابرداری سر صحنه را به‌طور جدی در سینمای ایران تثبیت کرد و با آثاری چون «دونده» و «آب، باد، خاک»، افق تازه‌ای در نسبت تصویر و صدا گشود.

این گفت‌وگو تلاشی است برای بازخوانی این مسیر:

از سال‌های شکل‌گیری علاقه به سینما و تحصیل در خارج از کشور،

تا بازگشت به ایران و ورود به رادیو و تلویزیون،

و سپس همکاری با طیفی از مهم‌ترین فیلمسازان تاریخ سینمای ایران.

در خلال این روایت، با جهان فکری هنرمندی مواجه می‌شویم که صدا را نه صرفاً یک تکنیک، بلکه «حس گرم زندگی» می‌داند؛ کسی که معتقد است سکوت، بنیان هر صدایی است و بدون آن، هیچ شنیدنی شکل نمی‌گیرد.

این گفت‌وگو همچنین فرصتی است برای تأمل در نسبت میان تکنیک و هنر، تخصص و جهان‌بینی، و نقش نیروهای پشت صحنه در خلق تجربه سینمایی. کیایی بارها تأکید کرده است که پیش از هر تخصصی، باید «سینماگر» بود—نگاهی که نشان می‌دهد برای او، درک کلیت سینما مقدم بر مهارت‌های جزئی است.

در بخش‌های دیگر این مصاحبه، به تجربه همکاری با چهره‌هایی چون امیر نادری، داریوش مهرجویی، عباس کیارستمی و دیگران پرداخته می‌شود؛ همکاری‌هایی که هر یک بخشی از تاریخ زنده سینمای ایران را شکل داده‌اند و درک آن‌ها، به معنای فهم تحولات این هنر در ایران است.

این روایت تنها بازگویی گذشته نیست، بلکه تلاشی است برای انتقال تجربه، اندیشه و نوعی نگاه به هنر و زندگی؛ نگاهی که بر استقلال، صداقت، و جست‌وجوی معنا در دل کار حرفه‌ای تأکید دارد.

در چارچوب پروژه آرته، این گفت‌وگو پس از ثبت و تدوین، به متنی دقیق و قابل تحلیل تبدیل می‌شود و به‌عنوان بخشی از حافظه فرهنگی معاصر، در اختیار پژوهشگران و نسل‌های آینده قرار می‌گیرد.

نظام‌الدین کیایی (زادهٔ ۱۳۲۲ تهران - درگذشتهٔ ۱۷ بهمن ۱۴۰۴) صدابردار برجسته و پیشکسوت سینمای ایران بود. او یکی از چهره‌های ماندگار حرفه صدابرداری در سینما و تلویزیون ایران به شمار می‌رفت که با مهارت فنی بالا، شخصیت گرم، طنز خاص و تعهد به همکاران، تأثیر عمیقی بر صنعت سینما گذاشت و در میان اهالی سینما به «عمو نظام» معروف بود.

 زندگی و تحصیلات

نظام‌الدین کیایی در سال ۱۳۲۲ در تهران متولد شد. اطلاعات دقیقی از تحصیلات رسمی او در دسترس نیست، اما از کودکی با سینما آشنا بود؛ نخستین تجربه سینمایی‌اش تماشای فیلم «میلیونر» در شش‌سالگی همراه پدر بود و همسایگی با چهره‌هایی مانند شهلا ریاحی (بازیگر آن فیلم) او را از همان سنین پایین به دنیای سینما نزدیک کرد. حرفه او عمدتاً بر پایه تجربه عملی و کار میدانی در تلویزیون و سینما شکل گرفت و از سال‌های اولیه فعالیت حرفه‌ای در تلویزیون آغاز شد. او همچنین در امور صنفی فعال بود و به عنوان رئیس انجمن صدابرداران و عضو هیئت مدیره خانه سینما، نقش مهمی در بهبود شرایط حرفه‌ای صدابرداران ایفا کرد.

 فعالیت‌ها

کیایی فعالیت حرفه‌ای خود را ابتدا در تلویزیون آغاز کرد و سپس به سینمای ایران وارد شد. او در طول بیش از پنج دهه، به عنوان صدابردار یا مدیر صدابرداری در ده‌ها پروژه سینمایی و تلویزیونی همکاری داشت. علاوه بر صدابرداری، در برخی آثار به عنوان بازیگر (مانند فیلم‌های «لانتوری»، «پله آخر»، «میخک سفید»، «جاده زرین سمرقند» و «هنگامه») و حتی مجری دکور حضور یافت. ویژگی بارز او حفظ روحیه گروه در شرایط سخت بود؛ همکارانش از رفاقت طولانی‌مدت (مانند ۵۰ سال با ابوالحسن داوودی) و توانایی او در ایجاد شور و نشاط با طنز خاصش یاد می‌کردند. او همچنین تلاش‌های صنفی گسترده‌ای برای ارتقای جایگاه صدا در سینما انجام داد.

 آثار

نظام‌الدین کیایی در آثار متعددی همکاری داشت که برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

- نون و گلدون

- رخ دیوانه

- شمعی در باد

- دلشکسته

- چهارشنبه خون به پا می‌شود

- نارنجی‌پوش

- خانه کاغذی

- بغض

- سوت پایان

- بی‌سایه

- چه خوبه که برگشتی

- هزارپا

- اشباح

- چهل سالگی

- رقص خاک

- دو فرشته

- از تهران تا طهران (طهران-تهران)

- قصه‌های کیش (اپیزود «در»)

- و بسیاری دیگر از فیلم‌های سینمایی و تلویزیونی.

 جوایز و دستاوردها

- برنده سیمرغ بلورین بهترین صدابرداری از چهاردهمین دوره جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۴) برای فیلم نون و گلدون.

- نامزد بهترین صدابرداری در بیست و دومین دوره جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۲) برای فیلم شمعی در باد.

- نامزد بهترین صدابرداری در هشتمین جشن سینمای ایران (خانه سینما، ۱۳۸۳) برای فیلم شمعی در باد.

- او همچنین چندین بار دیگر نامزد دریافت سیمرغ بلورین شد و به دلیل مهارت و اخلاق حرفه‌ای‌اش، یکی از شریف‌ترین و تأثیرگذارترین چهره‌های پشت صحنه سینما شناخته می‌شد.

نظام‌الدین کیایی پس از یک دوره بیماری در ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ درگذشت و در ۱۹ بهمن همان سال در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. یاد او با خاطرات گرم، حرفه‌ای‌گری و مهربانی‌اش در میان سینماگران ایرانی زنده خواهد ماند. روحش شاد.