محمد درویش
پیشگفتار گفتوگو با محمد درویش
کنشگر و پژوهشگر محیطزیست، کویرشناس و مروج مشارکت مردمی
محمد درویش، زادهی ۴ بهمن ۱۳۴۴ در تهران، از نخستین نسل دانشگاهیانی است که دانش تخصصی مرتع و بیابان را با دغدغهی عمومی محیطزیست و زبان سادهی ارتباط با مردم پیوند زد. او پس از پایان خدمت سربازی، در رشتهی «مهندسی مرتع و آبخیزداری» دانشگاه تهران پذیرفته شد و از همان سالهای دانشجویی، مسیر حرفهایاش را در مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور آغاز کرد؛ مسیری که بعدها با اخذ کارشناسی ارشد «مدیریت محیطزیست» و انتخاب پایاننامهاش ـ امکانسنجی تهیه نقشهی بیابانزایی ایران به روش فائو و UNEP، که در سال ۱۳۷۸ به عنوان پژوهش برتر کشور شناخته شد ـ بر محور شناخت و مهار بیابانزایی در ایران استوار ماند.
در بیش از سه دهه فعالیت پژوهشی، نام او در کنار طرحهای ملی متعددی در حوزهی ارزیابی بیابانزایی، تهیه نقشههای حساسیت اراضی، بررسی پیامدهای سدسازی و ارزشگذاری اقتصادی بومسازگانهای بیابانی ثبت شده است؛ از طرحهای حوضه آبخیز دریاچه ارومیه و دشت سیستان تا مطالعهی کویر مرنجاب و بررسی عوامل اجتماعی–اقتصادی بیابانزایی در استان تهران. این کارنامهی پژوهشی، همراه با تدوین برنامهی کلان تحقیقات بیابان در چشمانداز ۲۰ ساله و گزارشهای راهبردی وزارت جهاد کشاورزی، از او سیمای پژوهشگری را ترسیم میکند که به زبان عدد و نقشه و مدل، هشدارهای زیستمحیطیاش را مستند کرده است.
اما نقش محمد درویش تنها در حوزهی تحقیق متوقف نمانده است. او در مقام مدیرکل دفتر آموزش و سپس مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیطزیست، مدیر بخش سیاست محیطزیست در مرکز بررسیهای استراتژیک ریاستجمهوری و رئیس کمیته محیطزیست در کرسی سلامت اجتماعی یونسکو، کوشیده است تا محیطزیست را از حاشیهی متن توسعه بیرون بکشد و آن را به دغدغهای اجتماعی بدل کند. استعفای صریح و مستدل او از سمت مدیریتیاش، با تأکید بر ضرورت گفتوگو با تشکلهای مردمی، دفاع از «مدارس طبیعت»، تغییر مبلمان شهری از خودرومحوری به بوممحوری و احترام به منتقدان، بخشی از پرترهی اخلاقی و حرفهای اوست؛ پرترهی کارمندی دولتی که ترجیح داد سرمایه اجتماعی محیطزیست قربانی مصلحت اداری نشود.
در کنار مسئولیتهای رسمی، درویش با وبسایت و وبلاگ «مهار بیابانزایی»، که جوایز ملی و بینالمللی متعددی بهدست آورده، با بنیانگذاری «گنجه پشتیبان زیستبوم ایران»، حضور فعال در انجمنها و کمپینهای محیطزیستی، و ترویج پویشهایی چون «سهشنبههای بدون خودرو»، «چالش بیزباله» و مدارس طبیعت، مخاطبان گستردهای را در میان روزنامهخوانها، کاربران شبکههای اجتماعی و جوامع محلی جذب کرده است. تقدیر از او به عنوان «شخصیت برجسته محیطزیست»، انتخاب وبلاگش به عنوان یکی از برترین رسانههای محیطزیستی جهان، اعطای نشانها و تمبرهای یادبود و لقب «سفیر هوای پاک» تنها نشانههایی ظاهری از اثرگذاری پایدار او بر گفتمان عمومی محیطزیست در ایران است.
این گفتوگو تلاشی است برای باز کردن لایههای مختلف این زیست حرفهای: از ریشههای علاقهی او به طبیعت و بیابان، تا نقدهای تند و درعینحال مستندش به سدسازی، طرحهای انتقال آب، الگوی انرژی فسیلی، فرونشست زمین و بیتوجهی به حقابه تالابها؛ از تجربهی مدارس طبیعت و کار با کودکان، تا امید او به نسلی که میتواند با سبک زندگی کممصرف، پیادهرو و دوچرخه، و بازتعریف رابطه با خاک و آب و هوا، روایت دیگری از توسعه در این سرزمین بنویسد.
بیوگرافی محمد درویش
محمد درویش (متولد ۴ بهمن ۱۳۴۴، تهران) کارشناس ارشد محیط زیست، متخصص مرتع و آبخیزداری، پژوهشگر، کویرشناس و یکی از برجستهترین کنشگران محیط زیست ایران است. او با وبلاگ «مهار بیابانزایی» (که سالها یکی از تأثیرگذارترین منابع محیط زیستی فارسی بود) شناخته شد و بهعنوان «پدر محیط زیست نوین ایران» و «صدای طبیعت ایران» در رسانهها و جامعه شناخته میشود.
زندگی و تحصیلات
محمد درویش دوران کودکی و نوجوانی خود را در شهرهای مختلف ایران (تهران، بروجرد، سردشت، اصفهان، آبادان، خرمشهر و نجفآباد) گذراند. پس از اخذ دیپلم تجربی، بین سالهای ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶ خدمت سربازی را انجام داد. سپس در رشته مهندسی مرتع و آبخیزداری دانشگاه تهران پذیرفته شد. از بهمن ۱۳۶۸ به دلیل دانشجوی ممتاز بودن و قبولی در مصاحبه، به عضویت هیئت علمی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور درآمد و مسئول گروه اقتصادی-اجتماعی بخش تحقیقات بیابان شد. کارشناسی ارشد خود را در رشته مدیریت محیط زیست از دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران دریافت کرد. رساله کارشناسی ارشد او با عنوان «امکانسنجی مدیریتی در استفاده از روش فائو و یونپ برای تهیه نقشه بیابانزایی ایران» بهعنوان پژوهش برتر سال ۱۳۷۸ وزارت جهاد سازندگی انتخاب شد.
مسئولیتها
- مدیرکل دفتر آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست (تا ۱۳۹۴)
- مدیرکل دفتر مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست (تا آبان ۱۳۹۶)
- رئیس گروه پژوهشی اقتصادی و اجتماعی مؤلفههای بیابانزایی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور (تا آذر ۱۳۹۲)
- رئیس سیاستهای محیط زیست مرکز بررسیهای استراتژیک نهاد ریاست جمهوری (تا پایان دولت اول حسن روحانی)
- رئیس کمیته محیط زیست کرسی سلامت اجتماعی یونسکو (از شهریور ۱۳۹۸)
- عضو کمیته بررسی، بازنگری و تدوین قوانین و مقررات محیط زیست
- مسئول تهیه برنامه کلان پژوهشی بخش تحقیقات بیابان در چشمانداز ۲۰ ساله
- دبیر اجرایی جایزه ملی محیط زیست، جشنواره محیط زیست در آموزههای رضوی، جشنواره کتاب سال محیط زیست
- عضو شورای حملونقل پاک وزارت کشور (از ۱۳۹۷)
- عضو ستاد ملی آموزش و فرهنگ شهروندی و پویش ملی حملونقل پاک شهرداریهای کشور (از ۱۳۹۸)
فعالیتها و دیدگاهها
محمد درویش از مروجان اصلی اقتصاد اکولوژیک در ایران است و معتقد است منابع آب کالایی زیستی و نه اقتصادی هستند و نباید از بازار یا بورس آب سخن گفت. او مخالف سرمایهداری مصرفگرا، صادرات محصولات کشاورزی و لبنی، سدسازی گسترده، صنایع پتروشیمی، معدنکاری مخرب، نیروگاههای بزرگ و طرحهای انتقال آب بینحوزهای است. او مسکن مهر، باغشهر و طرحهای توسعه شهری بیبرنامه را از عوامل تخریب محیط زیست میداند.
درویش کمپینهای موفقی مانند جلوگیری از طرح باغشهر (دوران احمدینژاد)، پارک قیطریه، حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، ترویج دوچرخهسواری، مدرسه طبیعت، تفکیک زباله از مبدأ و نجات محیطبانان آسیبدیده را رهبری کرده است. او مخالف طرح کاشت یک میلیارد درخت است و معتقد است اولویت باید حفظ پوششهای جنگلی موجود باشد، نه کاشت درخت در مناطق غیرمستعد.
افتخارات
- پژوهشگر برتر کشور در سال ۱۳۷۸
- مؤلف برترین گزارش راهبردی ۲۰ساله وزارت جهاد کشاورزی در حوزه مدیریت بیابان (۱۳۸۶)
- سومین وبلاگ برتر محیطزیستی جهان (۲۰۰۹)
- شخصیت برجسته سال ۱۳۹۱ محیط زیست ایران
- دارنده برترین وبلاگ محیطزیستی جهان در اجلاس جهانی رسانهها، بن آلمان (۲۰۱۳)
- تجلیل مردمی در جشن تیرگان و روز ملی دماوند (۱۳۹۳ و ۱۳۹۶)
- شهروند افتخاری میناب (۱۳۹۶) و قوچان (۱۳۹۸)
- سفیر ترویج دوچرخهسواری وزارت ورزش و جوانان (۱۳۹۷)
- انتشار تمبر یادبود از سوی مردم یزد و نیشابور (۱۳۹۸)
- برنده تندیس مروجان علوم محیط زیست (اولین دوره جایزه هنریک مجنونیان، ۱۳۹۹)