پیشگفتار گفت‌وگو با دکتر باقر ساروخانی

جامعه‌شناس، استاد بازنشسته دانشگاه تهران و پیشگام جامعه‌شناسی ارتباطات در ایران

دکتر باقر ساروخانی (متولد ۱۳۱۸، قزوین) از برجسته‌ترین جامعه‌شناسان ایران و به‌ویژه شناخته‌شده به‌عنوان «پدر جامعه‌شناسی ارتباطات» است. او در خانواده‌ای با بنیه‌ی اقتصادی و فرهنگیِ فروتن به دنیا آمد؛ پدر و مادرش سوادی در حد قرآن داشتند، اما خود او از کودکی چنان دلبسته‌ی کتاب شد که کتاب‌ها را از دکان کتاب‌فروشی اجاره می‌کرد و در یک روز تمام می‌خواند تا هزینه‌اش کمتر شود. دوران ابتدایی و متوسطه را در قزوین گذراند و سپس در سال ۱۳۳۷ وارد دانشسرای عالی شد؛ در رشته‌ی زبان و ادبیات فرانسه در تمام چهار سال شاگرد اول بود و در ۱۳۴۰ لیسانس گرفت. در همان سال‌ها، تدریس درس جامعه‌شناسی خانواده و تدوین کتاب «جامعه‌شناسی خانواده» را آغاز نمود و در دوره‌ی فوق‌لیسانس علوم اجتماعی دانشگاه تهران پذیرفته شد و در سال ۱۳۴۲ در این رشته نیز فارغ‌التحصیل شد؛ نقطه‌ی عطفی که مسیر او را از ادبیات فرانسه به‌سوی جامعه‌شناسی کشاند.

ساروخانی در سال ۱۳۴۲ با استفاده از سهمیه‌ی شاگرد اولی به فرانسه رفت و در دانشگاه پاریس (سوربن) در دوره‌ی دکترای دولتی جامعه‌شناسی ثبت‌نام کرد. برای تحکیم بنیان نظری، تحصیل را از دوره‌ی لیسانس جامعه‌شناسی از نو آغاز کرد و در ۱۳۴۵ لیسانس جامعه‌شناسی و در ۱۳۴۷ دکترای دولتی خود را با درجه‌ی بسیار عالی دریافت نمود. رساله‌ی اصلی او، «گزینش همسر در ایران و کشورهای صنعتی»، مطالعه‌ای تطبیقی بود که به‌همت دولت فرانسه منتشر شد و زیر نظر استادانی چون اتو کلاینبرگ و ژان کازنو شکل گرفت. رساله‌ی تکمیلی او درباره‌ی «کلیشه‌های ملی» در میان جوانان ایرانی نیز از نخستین پژوهش‌های جدی در حوزه‌ی استریوتیپ‌های فرهنگی به‌شمار می‌آید. تجربه‌ی انقلاب دانشجویی ۱۹۶۸ در فرانسه، رابطه‌ی صمیمانه و افقیِ استاد و دانشجو، و تأکید استادانش بر روش‌های نو در تحقیق اجتماعی، در شکل‌گیری نگاه انتقادی و در عین حال بومیِ او به علوم اجتماعی نقشی اساسی داشت.

بازگشت او به ایران در تابستان ۱۳۴۷ آغاز فصلی تازه بود؛ با دعوت دکتر احسان نراقی به‌عنوان محقق، مترجم و مدرس در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی و سپس در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران مشغول به کار شد و به‌تدریج به استادی تمام‌وقت جامعه‌شناسی رسید. او از نخستین کسانی بود که در سال ۱۳۵۲ درس «جامعه‌شناسی ارتباطات» را در دانشگاه تهران عرضه کرد؛ درسی که ابتدا با شش دانشجو شروع شد، اما بعدها به یکی از گرایش‌های اصلی علوم اجتماعی و سپس علوم ارتباطات در ایران تبدیل شد. هم‌زمان، از سال ۱۳۴۷ درس «جامعه‌شناسی خانواده» را در دانشگاه تهران پایه گذاشت و با استمرار تدریس و پژوهش در این حوزه، در نهادینه شدن گرایش «جامعه‌شناسی خانواده» در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد نقش پیشگامانه‌ای ایفا کرد. تأسیس و مدیریت مجلات علمی، از جمله مجله‌ی «دانشکده»، دبیرکلی نخستین دوره‌ی انجمن جامعه‌شناسی ایران، عضویت در هیئت تحریریه‌ی چندین نشریه‌ی علمی و حضور فعال در انجمن‌های ملی و بین‌المللی علوم اجتماعی، از دیگر وجوه کارنامه‌ی حرفه‌ای اوست.

کارنامه‌ی علمی دکتر ساروخانی دامنه‌ای وسیع از حوزه‌های پژوهشی را در بر می‌گیرد: از کودکان و جوانان، خانواده و ازدواج، کار و سازمان، تَکَدّی، جرم و مهاجرت، تا رسانه‌ها، خشونت خانوادگی، تأمین اجتماعی و فرهنگ کار. تألیف و ترجمه‌ی ده‌ها کتاب – از جمله «جامعه‌شناسی ارتباطات»، «جامعه‌شناسی خانواده»(چهار جلد)، «روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی»(۵ جلد، جلد ششم آماده چاپ)، «فرهنگ جامعه‌شناسی»، «فرهنگ سه‌زبانه‌ی علوم اجتماعی»، «دایره‌المعارف علوم اجتماعی» و مجموعه‌ی چندجلدی «دانشنامه ارتباطات»(۱۲ جلد، جلد سیزدهم در راه است) – جایگاه او را به‌عنوان یکی از پرکارترین و اثرگذارترین جامعه‌شناسان ایرانی تثبیت کرده است. او در آثار و گفتار خود، بر رهایی علوم اجتماعی از پوزیتیویسمِ ساده‌انگار، ضرورت عبور از «تحقیق برای تحقیق» و پیوند دانش با مسائل عینی جامعه تأکید می‌کند؛ معتقد است باید با استفاده‌ی نقادانه از دستاوردهای جهانی، دانشی بومی و در عین حال جهانی‌فهم تولید کرد و جامعه‌شناسی‌ای ساخت که هم در خدمت نهادهای علمی و هم در خدمت جامعه و سیاست‌گذاری اجتماعی باشد.

از نگاه او، علوم انسانی و جامعه‌شناسی نماد توسعه‌ی پایدار یک جامعه‌اند و بدون گسترش «ویروس دانایی» از راه کتاب، رسانه و آموزش، مسیر پیشرفت هموار نخواهد شد. در سخنرانی‌ها و نوشته‌هایش بارها بر این نکته پای فشرده که دنیای امروز «دنیای رسانه» است و انسان معاصر «انسان رسانه‌ای»؛ رسانه‌ای که از گهواره تا گور همراه اوست و می‌تواند هم سازنده‌ی فرهنگ گفت‌وگو و قانون‌مداری باشد و هم در صورت بی‌توجهی، بستر گسترش خشونت نمادین و بی‌اعتمادی. در عین حال، ساروخانی همواره خود را پیش از هر چیز «معلم» می‌داند؛ بارها گفته است اگر بار دیگر متولد می‌شد، باز معلم می‌شد و معلم می‌زیست و معلم می‌مرد. دو واژه‌ی کلیدی که او برای توصیف زندگی‌ علمی‌اش برمی‌شمرد «تلاش» و «توکل» است؛ ترکیبی از کوشش خستگی‌ناپذیر در تحقیق و تدریس، و امیدواری به آینده‌ی جامعه‌ای که به باور او، جز با اتکاء به دانش و اخلاق از گردنه‌های دشوار عبور نخواهد کرد. 

 بیوگرافی باقر ساروخانی

 

باقر ساروخانی (متولد ۲۰ آبان ۱۳۱۸، قزوین) جامعه‌شناس برجسته ایرانی، استاد بازنشسته گروه جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و پدر جامعه‌شناسی ارتباطات در ایران است. او با تألیف و ترجمه آثار متعدد در حوزه جامعه‌شناسی، ارتباطات، خانواده و روش‌های تحقیق، نقش مهمی در توسعه علوم اجتماعی در ایران ایفا کرده است.

 

 زندگی

باقر ساروخانی در سال ۱۳۱۸ در کوچه صالحیه خیابان مولوی جنوب قزوین، در خانواده‌ای متوسط و بدون حضور پدر به دنیا آمد. خانه کودکی‌اش فاقد امکانات اولیه مانند آب، برق، تلفن، رادیو و یخچال بود. او دوران ابتدایی و متوسطه را در قزوین گذراند و با کسب رتبه اول شهرستان، در سال ۱۳۳۷ دیپلم گرفت.

 

 تحصیلات

- ابتدایی و متوسطه در قزوین (رتبه اول شهرستان)

- لیسانس زبان و ادبیات فرانسه و علوم تربیتی، دانشسرای عالی تهران، ۱۳۴۰ (رتبه اول)

- کارشناسی ارشد علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ (اعزام به فرانسه به دلیل رتبه اول)

- لیسانس جامعه‌شناسی، دانشگاه سوربن پاریس

- دکترای دولتی (دتا) جامعه‌شناسی، دانشگاه سوربن پاریس، ۱۳۴۷ (با درجه بسیار عالی، چاپ رساله در پاریس، ۱۹۶۸)

 

 فعالیت‌های حرفه‌ای و سمت‌ها

ساروخانی از سال ۱۳۴۷ به‌عنوان استاد جامعه‌شناسی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران فعالیت کرد. سمت‌های مهم او:

- سرپرست بخش روان‌شناسی اجتماعی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی (۱۳۴۹–۱۳۵۲)

- معاون مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی (۱۳۵۰–۱۳۵۲)

- مدیر گروه جامعه‌شناسی دانشگاه تهران (۱۳۷۰–۱۳۷۴، دو دوره؛ ۱۳۷۶–۱۳۸۱، سه دوره)

- سرپرست بخش تحقیقات تطبیقی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی (۱۳۷۱–۱۳۷۶)

- مدیر گروه علمی-تخصصی جامعه‌شناسی خانواده، انجمن جامعه‌شناسی ایران

- استاد نمونه دانشگاه تهران (۱۳۸۰)

- استاد تمام‌وقت گروه جامعه‌شناسی و مدیر گروه زنان-خانواده، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات

- مدیر گروه تخصصی دکتری جامعه‌شناسی

- بنیان‌گذار و مدیر مجله دانشکده (مجله علمی دانشگاه تهران)

 

عضویت‌ها:

- انجمن جامعه‌شناسی ایران

- هیئت تحریریه مجلات جامعه‌شناسی ایران، نامه علوم اجتماعی، مطالعات زن و خانواده، رشد

- انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات

- کمیته بین‌المللی خانواده

 

 آثار

 تألیف (گزیده)

- جامعه‌شناسی ارتباطات (۱۳۷۲)

- جامعه‌شناسی نوین ارتباطات (۱۳۹۱)

- جامعه‌شناسی ارتباطات در جهان معاصر (با عالیه شکربیگی و مریم آقایی، ۱۳۹۳)

- درآمدی بر جامعه‌شناسی خانواده (۱۳۷۱)

- درآمدی بر دائرةالمعارف علوم اجتماعی (۱۳۷۰)

- روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی (چند جلد)

- طلاق: پژوهشی در شناخت واقعیت و عوامل اجتماعی آن (۱۳۷۲)

- دانشنامه ارتباطات (۵ جلدی، ۱۳۹۶)

- خشونت در سینمای ایران (۱۳۸۴)

- کودکان و رسانه‌های جمعی (۱۳۹۶)

 

 ترجمه (با همکاری)

- ژان کازنو: جامعه‌شناسی وسایل ارتباط جمعی، جامعه همه‌جایی

- آلن بیرو: فرهنگ علوم اجتماعی

 

ساروخانی بیش از ۱۹۰ کتاب، مقاله و تحقیق به زبان‌های فارسی، فرانسه و انگلیسی منتشر کرده است.

 

 افتخارات

- بیش از ۵۰ لوح تقدیر و جایزه برای کتاب برگزیده سال، پژوهش برگزیده و برگزاری سمینارهای علمی

- برخی آثار به‌عنوان کتاب سال انتخاب شده‌اند (مانند جامعه‌شناسی ارتباطات و دائرةالمعارف علوم اجتماعی)