پیشگفتار گفت‌وگو با دکتر محمود حدادی

مترجم، استاد ادبیات آلمانی و مفسر گفت‌وگوی میان فرهنگ‌ها

محمود حدادی از  چهره‌های برجسته‌ نهضت ترجمه در  ایران امروز است؛ مترجمی که ترجمه را نه تفنن، بلکه راهی برای معرفی فرهنگها می‌داند. بیش از چهار دهه است که او میان دو زبان و دو جهان ــ فارسی و آلمانی ــ پلی زنده ساخته است که بر آن، ادبیات به عرصه‌ی گفت‌وگو و تأمل بدل می‌شود .

حدادی زادهٔ ۱۳۲۶ در قزوین است، پس از تحصیل در رشته‌ی  ادبیات آلمانی در دانشگاه آزاد برلین (FU Berlin) و اقامت ده‌ساله در آلمان، به ایران برگشت و از سال ۱۳۶۲ به عنوان  استادیار دانشگاه شهید بهشتی،  در  آموزش نسل‌هایی از مترجمان و دانشجویان ادبیات تطبیقی نقش‌آفرینی کرده است.

ترجمه‌های او، طی نزدیک به نیم قرن، نمایی از جهان اندیشه‌ی اروپای مدرن‌اند: با معرفی نویسندگانی چون هاینریش مان و توماس مان تا هلدرلین، دورنمات، اشتفان سوایک، گوته و هاینریش فون کلایست، با ترجمه‌ی شاهکارهایی چون فائوست و دیوان غربی–شرقی گوته، "مرگ در ونیز" اثر توماس مان، و "هزارتو" اثر دورنمات، او چهره‌ای از انسان مدرن، شک، ایمان و اخلاق چنین انسانی را به  فارسی درآورده است.

 برای حدادی، ترجمه مقدم بر هر چیز بازآفرینی روح زبان  است. او  ترجمه را «هنرِ تفکر در زبان دیگر» نامیده است؛ عرصه‌ای که در آن، تمرکز بر محتوا و خلاقیت ادبی نه در تقابل، بلکه در تکامل‌اند. او  بر اساس تجربه شخصی می‌گوید:

«ترجمه اگر  به شناخت کافی از عمق اثر نرسد، ناچار  به جابه‌جایی کلمات محدود می‌ماند.»

کارنامه‌ی حدادی شامل بر بیش از چهل عنوان  از نویسندگان آلمانی‌زبان است؛ آثاری که بسیاری‌شان با دقتی وسواس‌گونه و گاه پس از سال‌ها بازبینی منتشر شده‌اند. از "مبانی ترجمه"، نخستین اثر آموزشی او، تا مجموعه‌هایی تفسیری  همچون "دیدار غرب و شرق در هجرت گوته"، "شعر و شهود"،  و "در ستایش بی‌سوادی"، همه‌جا ترجمه به پرسشی اجتماعی بدل می‌شود: چگونه می‌توان در زبان دیگری زیست، بی‌آنکه از ریشه‌ی خویش جدا شد؟

حدادی در گفت‌وگوی خود  از دشواری‌های فنی، مادی و معنوی کار ترجمه در ایران امروز میگوید، و از ده سال اقامت در برلین و بازگشت به وطن برای تدریس. به عقیده او "حاصل اجتماعی ترجمه رسیدن انسان ها به جهان وطنی فرهنگی  در دنیایی است که پیوسته بیش از پیش به دهکده‌ای کوچک تبدیل می‌شود."

مقصود از این  گفت‌وگو  معرفی کسی که سعی داشته  ادبیات آلمانی را در ایران  به رسانه تفکر ارتقا دهد؛ و با صبوری، دقت و فروتنی، نشان داده که وفاداری به متن در وفاداری به روح کلام  به تجلی بایسته خود میرسد.

 بیوگرافی محمود حدادی

محمود حدادی (متولد ۲۶ اسفند ۱۳۲۶، قزوین) مترجم برجسته ادبیات آلمانی‌زبان، استادیار گروه زبان و ادبیات آلمانی دانشگاه شهید بهشتی و یکی از چهره‌های کلیدی نهضت ترجمه در ایران معاصر است. او با بیش از نیم قرن فعالیت در ترجمه و آموزش، پلی زنده میان ادبیات فارسی و آلمانی ساخته و با معرفی آثار نویسندگان بزرگ آلمانی‌زبان، به غنای ادبیات تطبیقی ایران افزوده است.

 زندگی

محمود حدادی در سال ۱۳۲۶ در قزوین به دنیا آمد. دوران ابتدایی و سال‌های اول دبیرستان را در قزوین گذراند و در کلاس هشتم با خانواده به تهران مهاجرت کرد. او پس از اتمام دبیرستان در رشته ادبیات، به آلمان رفت و در دانشگاه آزاد برلین (FU Berlin) در رشته ادبیات آلمانی تحصیل کرد و در سال ۱۳۶۷ (۱۹۸۸) مدرک فوق‌لیسانس خود را دریافت کرد. حدادی حدود ده سال در آلمان اقامت داشت و در سال ۱۳۵۹ به ایران بازگشت. از سال ۱۳۶۲ به‌عنوان استادیار در دانشگاه شهید بهشتی مشغول تدریس زبان و ادبیات آلمانی شد و تا امروز در این دانشگاه فعالیت دارد.

 فعالیت‌های ترجمه و آموزشی

حدادی از سال ۱۳۶۳ به ترجمه آثار ادبی آلمانی‌زبان پرداخت و بیش از ۴۰ عنوان کتاب از نویسندگان بزرگ مانند گوته، توماس مان، هاینریش مان، فریدریش دورنمات، اشتفان تسوایگ، فردریش هولدرلین، روبرت موزیل، هاینریش فون کلایست، هرمان هسه و دیگران را به فارسی برگردانده است. ترجمه‌های او به‌دقت، روانى و وفاداری به روح متن اصلی شهرت دارد و بسیاری از آثارش به چاپ‌های متعدد رسیده‌اند. او ترجمه را «هنر تفکر در زبان دیگر» می‌داند و معتقد است که ترجمه موفق باید به شناخت عمیق اثر و بازآفرینی روح زبان برسد.

حدادی در آموزش نیز نقش مهمی داشته و نسل‌های متعددی از مترجمان و دانشجویان ادبیات تطبیقی را تربیت کرده است. او همچنین در هیئت تحریریه مجلاتی چون رشد فعالیت داشته و کتاب‌های آموزشی مانند مبانی ترجمه را تألیف کرده است.

 آثار (گزیده)

 تألیف

- مبانی ترجمه، نشر رهنما، ۱۳۸۴

- سخن در حضور: یادداشت‌هایی درباره ادبیات آلمانی، حضور ادبیات آلمانی در ایران، مهراندیش، ۱۴۰۱

 ترجمه

- فاوست (بخش اول و دوم)، یوهان ولفگانگ فون گوته، نیلوفر، ۱۳۹۹

- دیوان غربی-شرقی، گوته، بازتاب نگار، ۱۳۸۱

- هرمان و دوروتئا، گوته، گویا و کتاب کنج، ۱۳۹۹

- رنج‌های ورتر جوان، گوته، ماهی، ۱۳۸۶

- زیردست، هاینریش مان، ماهی، ۱۳۸۴

- فرشته آبی، هاینریش مان، پارسه، ۱۳۸۹

- عروسی خونین پاریس، هاینریش مان، پارسه، ۱۳۹۰

- مرگ در ونیز، توماس مان، افق، ۱۳۹۵

- بودنبروک‌ها، توماس مان (در دست انتشار یا ترجمه‌شده)

- هزارتو، فریدریش دورنمات، نیلوفر، ۱۳۹۳

- پیکار با دیو: زندگی‌نامه هولدرلین، اشتفان تسوایگ، نیلوفر، ۱۳۹۴

- آشفتگی‌های ترلس جوان، روبرت موزیل، بازتاب نگار، ۱۳۸۱

- میشائیل کلهاس، هاینریش فون کلایست، ماهی، ۱۳۸۶

- شعرهای منثور، ایوان تورگنیف، مرکز، ۱۳۶۹

- جهان آخر، کریستوف رانس‌مایر، پریان، ۱۳۹۳

- در ستایش بی‌سوادی، هانس ماگنوس انسنس‌برگر، ماهی، ۱۳۹۰

- صداهای مراکش، الیاس کانتی، کتاب مهناز، ۱۳۹۰