پیشگفتار گفت‌وگو با فریدون عموزاده خلیلی

نویسنده، روزنامه‌نگار و معمار اندیشه ادبیات مسئول در ایران

در بیش از چهار دهه، نام فریدون عموزاده خلیلی با تحولی پیوسته در ادبیات کودک و نوجوان، روزنامه‌نگاری فرهنگی و نهادسازی مدنی در ایران گره خورده است. او از معدود چهره‌هایی است که توانست مرز میان ادبیات، آموزش، رسانه و اخلاق اجتماعی را درنوردد و نسلی را تربیت کند که نوشتن را نه تفنن، بلکه تعهدی انسانی بداند.

زاده  ۳۰ بهمن ۱۳۳۸ در سمنان، تحصیلاتش را در رشته ریاضی و علوم کامپیوتر در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما در سال‌های پر تب‌وتاب دهه شصت، قلم را برگزید تا با ادبیات، واقعیت تازه‌ای از «انسان ایرانی» را بازتاب دهد. از همان آغاز، نگاهی اجتماعی و انسان‌گرا داشت و در سال ۱۳۵۹ با پیوستن به حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، در کنار چهره‌هایی چون محسن مخملباف، قیصر امین‌پور و حسن حسینی، از بنیان‌گذاران ادبیات متعهد پس از انقلاب شد.

او نخستین مدیر «واحد ادبیات کودک و نوجوان» حوزه هنری و سپس بنیان‌گذار نشریه سروش نوجوان بود؛ مجله‌ای که به همراه قیصر امین‌پور و بیوک ملکی شکل گرفت و نسل تازه‌ای از نویسندگان و خوانندگان نوجوان را پرورش داد. در دهه‌های بعد، عموزاده خلیلی مسیرش را در عرصه مطبوعات گسترش داد: از آفتابگردان تا دوچرخه و چلچراغ، هر یک مدرسه‌ای برای تربیت خبرنگاران، طنزپردازان و نویسندگان جوان بود. چلچراغ، با زبان صریح و شجاع خود، به نماد روزنامه‌نگاری فرهنگی نسل نو بدل شد.

در کنار فعالیت مطبوعاتی، او بیش از سی‌وسه کتاب داستانی و نظری منتشر کرده است؛ از سفر به شهر سلیمان (برنده کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۸) تا کلاغ‌های بلوار ساعت و قلمرو ادبیات کودک — کتابی که بنیان نظری «ادبیات مسئول» را در ایران پی ریخت.
در آثارش، کودک و نوجوان صرفاً مخاطب نیستند، بلکه سوژه آگاه‌اند؛ انسان‌هایی که باید در روایت جهان شریک شوند. همان‌گونه که خود گفته است:

«کودک فقط شنونده نیست؛ او شریک روایت جهان است.»

فریدون عموزاده خلیلی از بنیان‌گذاران انجمن نویسندگان کودک و نوجوان ایران و دبیر ده‌ها جشنواره فرهنگی، زیست‌محیطی و آموزشی بوده است؛ از «جایزه سپیدار» تا «جهان کودکان، جهان قدسی». نگاه او به ادبیات، نگاهی آموزشی و اخلاقی است:
ادبیات به‌مثابه تربیت، و تربیت به‌مثابه عشق.

به پاس این مسیر، در سال ۱۳۸۷ نشان درجه‌یک هنری و در سال ۱۴۰۰ نامزدی جایزه جهانی آسترید لیندگرن را دریافت کرد. آثارش به چندین زبان ترجمه شده و در فهرست‌های بین‌المللی از جمله کتابخانه مونیخ و یونیسف قرار گرفته‌اند.

در این گفت‌وگو، او از معنا و مسئولیت نویسندگی سخن می‌گوید — از پیوند ادبیات با جامعه، از امید در روزگار بحران، و از رؤیای نسل‌هایی که با واژه، جهان را دوباره می‌سازند.

او باور دارد که در میان هیاهوی رسانه و سرعت زمانه، هنوز ادبیات، پناهگاه آرامش و آگاهی است. 
بیوگرافی فریدون عموزاده خلیلی

فریدون عموزاده خلیلی (زاده ۳۰ بهمن ۱۳۳۸، سمنان) نویسنده، مترجم، روزنامه‌نگار، پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان و فعال فرهنگی ایرانی است. او از چهره‌های برجسته ادبیات و مطبوعات پس از انقلاب به شمار می‌رود و برای کتاب سفر به شهر سلیمان برنده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (دوره هشتم) شد. در سال ۱۴۰۰ از سوی انجمن نویسندگان کودک و نوجوان به‌عنوان نامزد ایران برای جایزه جهانی آسترید لیندگرن معرفی گردید.

 زندگی

فریدون عموزاده خلیلی در ۳۰ بهمن ۱۳۳۸ در سمنان متولد شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در زادگاهش گذراند و در سال ۱۳۵۷ دیپلم ریاضی فیزیک گرفت. در همان سال در رشته ریاضی و علوم کامپیوتر دانشگاه تهران پذیرفته شد و تا مقطع کارشناسی ارشد ادامه تحصیل داد. از دوران دانشجویی به نوشتن روی آورد و در سال ۱۳۶۰ همراه با محسن مخملباف، حسن حسینی و قیصر امین‌پور از مؤسسان اولیه حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی بود. به دلیل اختلاف با مدیریت وقت (حجت‌الاسلام زم) از این نهاد خارج شد.

 فعالیت‌های ادبی و فرهنگی

عموزاده خلیلی در فاصله ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۶ مسئولیت‌های متعددی در حوزه هنری داشت از جمله:

- دبیر شورای ادبیات

- مسئول واحد قصه

- مسئول واحد کودک و نوجوان

- مسئول جنگ سوره

او از پایه‌گذاران و دبیر شورای مدیریت دفتر هنر و ادب کودک و نوجوان (۱۳۶۵) بود. در سال ۱۳۶۷ به همراه قیصر امین‌پور و بیوک ملکی ماهنامه سروش نوجوان را تأسیس کرد و تا ده سال عضو شورای سردبیری آن بود.

در حوزه مطبوعات، از اعضای مرکزی و مؤسسان روزنامه همشهری بود و اولین روزنامه ویژه نوجوانان ایران با عنوان آفتابگردان را راه‌اندازی کرد. در دوره اصلاحات، در شورای سردبیری روزنامه‌های آفتاب امروز (صاحب‌امتیاز و مدیر مسئول)، صبح امروز، یاس نو و نشاط فعالیت داشت. او در سال ۱۳۸۱ هفته‌نامه چلچراغ را تأسیس کرد که به یکی از پرتیراژترین و پیشروترین نشریات جوانان ایران تبدیل شد.

عموزاده خلیلی عضو هیئت مؤسس انجمن نویسندگان کودک و نوجوان بود و در دو دوره نخست، سه بار پیاپی با رأی نویسندگان به‌عنوان عضو و سپس رئیس هیئت مدیره انتخاب شد. او همچنین مدتی مسئول بخش جوانان مرکز بین‌المللی گفت‌وگوی تمدن‌ها و دبیر همایش «بچه‌های زمین سلام» بود. در دهه ۱۳۸۰ نماینده شورای فرهنگ عمومی در هیئت نظارت بر کتاب کودک و نوجوان بود.

 آثار (گزیده)

 داستان و رمان

- فریاد کوهستان (۱۳۶۱)

- سه ماه تعطیلی (۱۳۶۲)

- سفر چشمه کوچک (۱۳۶۳)

- روزهای امتحان (۱۳۶۳)

- هیزم (۱۳۶۳)

- شمشیر کهنه (۱۳۶۴)

- دوچرخه آقاجان (۱۳۶۶)

- سفر به شهر سلیمان (۱۳۶۸) – برنده کتاب سال ایران

- آن سوی صنوبرها (۱۳۷۰)

- آن شب که بی‌بی مهمان ما بود (۱۳۷۱)

- دو خرمای نارس (۱۳۷۴)

- خدای روزهای بارانی (۱۳۷۸)

- کلاغ‌های بلوار ساعت (۴ جلدی، ۱۳۸۶)

- ژنرال پیسکولوسکی و پروفسور اسکولسکی (۱۳۸۶)

- زرد مشکی (۱۳۸۸)

- اژدهای بدجنسی که چشم‌هایش آستیگمات بود (نبود!) (۱۳۹۷)

 آثار نظری و پژوهشی

- قلمرو ادبیات کودک (۱۳۶۶)

- کتاب کوچک داستان‌نویسی (۱۳۹۴)

- فرهنگ توصیفی شخصیت‌های داستانی نوجوان (۲ جلد، ۱۳۸۱)

 جوایز

- برنده کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (دوره هشتم) برای سفر به شهر سلیمان

- نامزد ایران برای جایزه جهانی آسترید لیندگرن (۱۴۰۰)

- جایزه کتاب برگزیده از کتابخانه مونیخ و یونیسف برای برخی آثار

 فعالیت‌های سیاسی

در خرداد ۱۳۹۲ همراه با ۱۴۰ هنرمند اصلاح‌طلب و اعتدال‌گرا، با امضای طوماری از نامزدی حسن روحانی در انتخابات ریاست‌جمهوری حمایت کرد.