محمدحسین پاپلی یزدی
جغرافیدان، نظریهپرداز توسعه، و وجدان بیدار سرزمین ایران
دکتر محمدحسین پاپلی یزدی از آن دست اندیشمندانی است که جغرافیا را از علمِ مکانها به علمِ انسانها و اخلاق بدل کرده است. در نگاه او، جغرافیا «روابط متقابل انسان، فرهنگ، تکنیک، مدیریت و محیط» است؛ دانشی که تنها در نقشه و عدد خلاصه نمیشود، بلکه تلاشی است برای فهمِ سرنوشت انسان در پیوند با زمین.
زادهٔ سال ۱۳۲۷ در یزد، او از دانشگاه فردوسی مشهد تا سوربن پاریس راهی پیمود که از مرز دانش به رسالت اجتماعی رسید. نخستین ایرانی بود که در سوربن، دکترای دولتی جغرافیا گرفت و در همان زمان به عضویت مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه (CNRS) درآمد. با وجود این جایگاه جهانی، به ایران بازگشت تا دانشی را که آموخته بود، در خدمت توسعه، فرهنگ و وجدان ملی قرار دهد.
بیش از نیم قرن است که در آثار و تدریس او، جغرافیا به زبان انسان سخن میگوید؛ از نظریههای توسعه روستایی و شهری تا پژوهشهای او در ژئوپلیتیک و تمدن کاریزی. در کتابهایی چون قنات قصبه گناباد، اطلس ایران و شازده حمام، علم و ادبیات درهم میآمیزند و جغرافیا به خاطره و تجربه زیسته بدل میشود.
دکتر پاپلی یزدی در کنار پژوهش، به عنوان بنیانگذار فصلنامهٔ تحقیقات جغرافیایی و رئیس انجمن ژئوپلیتیک ایران، سهمی ماندگار در نهادسازی علمی کشور دارد. او در دهههای اخیر، با نظریههایی چون تمدن کاریزی و تمدن دریایی ایران، افقی تازه در فهم فرهنگ و توسعه گشود؛ و در عرصهٔ محیط زیست، با هشدار نسبت به بحران آب و بیعدالتی فضایی، از ضرورت دیپلماسی آب بهعنوان یک موضوع امنیتی ملی سخن گفت.
در گفتوگوی پیشرو، از او دربارهٔ رابطهٔ علم و وجدان، فرهنگ و توسعه، و سنت و نوگرایی پرسیدهایم؛ درباره اینکه چگونه میتوان میان تمدن و طبیعت، میان پیشرفت و عدالت، و میان انسان و زمین، تعادلی تازه یافت.
او معتقد است:
«توسعه اگر انسان را نبیند، تنها یک جدول آماری است.»
دکتر پاپلی یزدی، جغرافیدانی است که جغرافیا را به شعر و وجدان بدل کرده است — صدایی از یزد تا سوربن، که هنوز با زبان زمین و مردم سخن میگوید.
بیوگرافی محمد حسین پاپلی یزدی
محمد حسین پاپلی یزدی (متولد ۱۳۲۷، یزد) جغرافیدان، محقق، نویسنده و استاد برجسته ایرانی است که با فعالیتهای گسترده در حوزه جغرافیای فرهنگی و تألیف آثار ارزشمند، نقش مهمی در ارتقای علم جغرافیا در ایران و جهان ایفا کرده است. او بنیانگذار و مدیر مسئول فصلنامه علمی-پژوهشی تحقیقات جغرافیایی، اولین ایرانی برنده جایزه انجمن جغرافیای فرانسه، و یکی از تأثیرگذارترین چهرههای جغرافیای فرهنگی در ایران است.
زندگی
محمد حسین پاپلی یزدی در سال ۱۳۲۷ در شهر تاریخی یزد به دنیا آمد. پس از گذراندن دوران کودکی و نوجوانی در این شهر، برای ادامه تحصیل به مشهد رفت و در سال ۱۳۴۶ وارد دوره کارشناسی جغرافیا در دانشگاه مشهد شد. او در سال ۱۳۵۰ مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد و در همان سال بهعنوان کارشناس در گروه جغرافیای دانشگاه فردوسی مشهد مشغول به کار شد. پاپلی یزدی دوره سربازی خود را نیز در این گروه گذراند و از دیماه ۱۳۵۰ بهصورت رسمی به استخدام دانشگاه مشهد درآمد.
در سال ۱۳۵۵، او برای ادامه تحصیل عازم پاریس شد و در دانشگاه سوربن در رشته کارتوگرافی به تحصیل پرداخت. در سال ۱۳۵۷، مدرک فوقلیسانس خود را با پایاننامهای درباره حملونقل داخلی ایران دریافت کرد. سپس در سال ۱۳۶۲، با دفاع از رساله دکتری خود تحت نظارت پروفسور گزاویه دوپلانول، بهعنوان اولین ایرانی موفق به اخذ مدرک دکتری دولتی (Doctorat d'État) در رشته جغرافیا از دانشگاههای فرانسه شد. این رساله چنان مورد توجه قرار گرفت که به پیشنهاد هیئت ژوری، بهصورت کتاب منتشر شد و پاپلی یزدی به عضویت مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه (CNRS) درآمد.
فعالیتهای علمی و حرفهای
پاپلی یزدی از سال ۱۳۵۰ فعالیت خود را در دانشگاه فردوسی مشهد آغاز کرد و پس از طی مراحل استادیاری و دانشیاری، در سال ۱۳۷۸ به مقام استادی رسید. او در سال ۱۳۶۵ فصلنامه علمی-پژوهشی تحقیقات جغرافیایی را تأسیس کرد که بهعنوان تنها مجله علمی-پژوهشی خصوصی در ایران، بیش از ۱۳۰۰ مقاله در حوزه جغرافیا و علوم مرتبط منتشر کرده است. وی همچنین در سالهای ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۵ مدیر مسئول و سردبیر مجله اقلیم بود.
پاپلی یزدی در سال ۱۳۶۸ به دعوت مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه برای همکاری در پروژه اطلس ایران به پاریس سفر کرد و ۱۸ ماه در این پروژه مشارکت داشت. او در سال ۱۹۹۰ بهعنوان استاد مدعو در دانشگاه سوربن تدریس کرد و در سال ۱۹۹۶ بهعنوان یکی از ۱۰ عضو اصلی کمیسیون جغرافیای فرهنگی انجمن جغرافیدانان جهان (با سهمیه سه نفر از آسیا) انتخاب شد. وی همچنین در سال ۱۳۷۱ به دعوت دانشگاه میجی ژاپن به این کشور سفر کرد.
پاپلی یزدی در دانشگاههای فردوسی مشهد، تربیت مدرس تهران و سوربن پاریس تدریس کرده و برخی از آثارش بهعنوان منابع آزمونهای کارشناسی ارشد و دکتری جغرافیا در ایران معرفی شدهاند. او از مدافعان تشکیل اتحادیه کشورهای اسلامی است و ایده راهآهن سراسری بین کشورهای مسلمان را مطرح کرده است. در سال ۱۳۸۰ به دانشگاه تربیت مدرس تهران منتقل شد و در سال ۱۳۸۵ پس از ۳۵ سال تدریس، به درخواست خود بازنشسته شد. از دیماه ۱۳۹۵، او بهعنوان رئیس انجمن ژئوپلیتیک ایران فعالیت میکند.
نظریهها و دیدگاهها
پاپلی یزدی با ارائه تعریفی نو از جغرافیا بهعنوان «روابط متقابل انسان (فرهنگ)، تکنیک، مدیریت و محیط»، جنبشی علمی در میان جغرافیدانان ایرانی و بینالمللی ایجاد کرد. او در سال ۱۳۶۵ در مجله تحقیقات جغرافیایی، سه سال پیش از فروپاشی شوروی، این رویداد را پیشبینی کرد که نشاندهنده بینش عمیق او بود. همچنین در شماره ۶۱ این فصلنامه (تابستان ۱۳۸۰)، تعریف تأثیرگذاری از جهان سوم ارائه داد:
> «جهان سوم جایی است که هر کس بخواهد مملکتش را آباد کند، خانهاش خراب میشود و هر کس که بخواهد خانهاش آباد باشد، باید در تخریب مملکتش بکوشد.»
این نقلقول، که گاهی به اشتباه به دیگران نسبت داده میشود، از مهمترین دیدگاههای اوست.
آثار
تألیف
- گردشگری (ماهیت و مفاهیم)، سمت، ۱۳۸۶
- نظریههای توسعه روستایی، سمت، ۱۳۸۶
- نظریههای شهر و پیرامون، سمت، ۱۳۸۶
- مجموعه مقالات همایش بینالمللی رویکرد فرهنگی به جغرافیا، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۸۱
- شاه عباس و پینهدوز، پاپلی، ۱۳۸۳
- خراسان، ژئوپولیتیک و توسعه، پاپلی، ۱۳۸۳
- خاطرات شازده حمام: گوشهای از اوضاع اجتماعی شهر یزد دهه ۴۰–۱۳۳۰، پاپلی، ۱۳۸۴ (چاپ هجدهم ۱۳۹۴)
- حمد، ثنا و ذکر خداوند در شاهنامه، پاپلی، ۱۳۸۶
- کوچنشینی در شمال خراسان، ترجمه اصغر کریمی، آستان قدس
- اطلس ایران (مشترک با محمود طالقانی، برنارد هورکارد و هوبر مازورک)، پاریس، ۱۳۷۷
- فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷
- مجموعه مقالات سمینار جغرافیا (شماره ۱ تا ۴)، آستان قدس، ۱۳۶۵
- شاخصهای جغرافیایی کشورهای جهان، پاپلی و حسن فرخی، ماهوان
- افغانستان - اقوام و کوچنشینی، پاپلی، ۱۳۷۲
- افغانستان - جنگ و سیاست، پاپلی، ۱۳۷۲
- قناتهای تفت (با مجید لباف خانیکی)، پاپلی، ۱۳۷۲ (چاپ مجدد ۱۳۸۸)
- قنات قصبه گناباد، پاپلی، ۱۳۷۱ (چاپ مجدد ۱۳۸۸)
- شازده حمام (جلدهای ۲ و ۳)، پاپلی، ۱۳۸۸
- شازده حمام (جلد ۴)، پاپلی، ۱۳۹۵
- مذهب عشق، پاپلی، ۱۳۹۸
- شازده حمام (جلد ۵: شازده حمام در میان کردهای سلیمانیه)، پاپلی، ۱۳۹۹
- شازده حمام (جلد ۶: گلهای ماه پرویز)، پاپلی، ۱۴۰۱
- شازده حمام (جلد ۷: شازده حمام در پاریس)، پاپلی، ۱۴۰۳
ترجمه
- کوچنشینان و شبانان، گزاویه دوپلانول، سمت، ۱۳۸۳
- قنات، هانری گوبلو (ترجمه مشترک با ابوالحسن سروقد مقدم)، آستان قدس، ۱۳۷۱ (چاپ مجدد ۱۳۸۹)
- جغرافیای فرهنگی، پلوت کلاوال (ترجمه مشترک با ابوالحسن سروقد مقدم)، سمت
سمتها و مسئولیتها
- استاد دانشگاه فردوسی مشهد، تربیت مدرس تهران، و سوربن پاریس
- معاون بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی (۱۳۶۳–۱۳۶۵)
- دبیر اجرایی سمینار بینالمللی جغرافیای جمهوری اسلامی (۱۳۶۲)
- عضو کمیته برنامهریزی جغرافیا در ستاد انقلاب فرهنگی
- عضو هیئت تحریریه مجلات دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی، رشد جغرافیا، Abstract-Iranica، و CEMOTI
- عضو کمیته ملی اقلیم ایران
- عضو هیئت مدیره انجمن جغرافیدانان ایران
- رئیس پژوهشکده امیرکبیر
- مدیر مسئول انتشارات پاپلی
- رئیس اتحادیه تعاونیهای بزرگ آبران خراسان بزرگ
- مدیر مسئول و صاحب امتیاز فصلنامه تحقیقات جغرافیایی (۱۳۶۵–۱۳۹۵)
- مدیر مسئول و سردبیر مجله اقلیم (۱۳۸۴–۱۳۹۵)
- دبیر اجرایی و علمی همایشهایی چون مهاجرتهای روستایی (۱۳۶۶)، جاده ابریشم (۱۳۶۹)، جغرافیا بستری برای گفتگوی تمدنها (۱۳۷۸)، ساماندهی و تمرکززدایی از پایتخت (۱۳۹۳)، و شهر پایدار (۱۳۹۵)
- قائممقام و معاون علمی دبیرخانه دائمی ساماندهی تهران (۱۳۹۵)
- رئیس انجمن ژئوپلیتیک ایران (از دیماه ۱۳۹۵)
جوایز و افتخارات
- اولین ایرانی برنده جایزه J. Morot انجمن جغرافیای فرانسه برای کتاب کوچنشینی در شمال خراسان (چاپ ۱۹۹۱ به زبان فرانسه توسط انجمن ایرانشناسی فرانسه)
- برنده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در علوم اجتماعی برای ترجمه فارسی کوچنشینی در شمال خراسان (۱۳۷۲)
- برنده جایزه اول طرحهای دانشگاهی در اولین جشنواره فردوسی
- پژوهشگر نمونه کشوری برای همکاری در تدوین اطلس ایران، اولین اطلس دیجیتالی کشور (۱۳۷۱)
- تقدیر بهعنوان چهره ماندگار توسط سازمان ثبت احوال کشور
- انتشار جشننامهای به افتخار بازنشستگی او با مقالاتی از چهره هایی چون محمد حسن گنجی، حسین شکویی، ابراهیم باستانی پاریزی، و منوچهر ستوده