پیشگفتار - محمدرضا اصلانی

محمدرضا اصلانی از آن دسته هنرمندانی است که نمی‌توان او را در یک حوزه یا عنوان خلاصه کرد؛ مسیری که او طی کرده، در مرزهای شعر، سینما، فلسفه و اندیشه هنری شکل گرفته و به همین دلیل، هرگونه روایت از او ناگزیر از عبور از چندین قلمرو فکری و زیباشناختی است.

این گفت‌وگو تلاشی است برای فهم این مسیر پیچیده؛ مسیری که از تجربه‌های اولیه او در مواجهه با ادبیات و فلسفه آغاز می‌شود—در کتابخانه‌ها و در سال‌های نوجوانی—و به شکل‌گیری یکی از صداهای مستقل در شعر مدرن ایران و سپس به یکی از چهره‌های متمایز سینمای مستند و هنری می‌انجامد.

اصلانی از نسل شاعرانی است که در دهه چهل خورشیدی، با عبور از قالب‌های مرسوم، در شکل‌گیری جریان شعر نو و به‌ویژه «شعر حجم» نقش داشتند؛ جریانی که زبان را نه صرفاً ابزار بیان، بلکه خودِ موضوع و میدان تجربه می‌دانست. این نگاه، بعدها در سینمای او نیز ادامه یافت—جایی که تصویر، روایت و زمان، نه در خدمت داستان‌گویی کلاسیک، بلکه در مسیر خلق تجربه‌ای شاعرانه و اندیشمندانه به کار گرفته می‌شوند.

در آثار مستند او، از نخستین فیلم‌ها تا تجربه‌های متأخر، نوعی پیوند میان تاریخ، فرهنگ و نگاه شاعرانه دیده می‌شود؛ تلاشی برای بازخوانی جهان از خلال جزئیات، فرم و ریتم. او از جمله فیلمسازانی است که «شاعرانگی» را به سینمای مستند ایران وارد کرد و آن را از سطح ثبت واقعیت، به سطح تفسیر و تأمل ارتقا داد.

در این گفت‌وگو، یکی از محورهای اساسی، نسبت میان «اندیشه مستقل» و «آفرینش هنری» است. اصلانی بارها بر این نکته تأکید کرده است که برای افزودن چیزی به هنر و فرهنگ، باید از دل یک تفکر مستقل و غیر وابسته حرکت کرد؛ نگاهی که در آثار او، چه در شعر و چه در سینما، به‌وضوح قابل مشاهده است.

این گفت‌وگو همچنین فرصتی است برای بازاندیشی در نسبت میان هنر و جامعه:

اینکه آیا هنر باید «ارتباط برقرار کند» یا «جهان را دگرگون کند»؟

و اینکه جایگاه هنرمند در میان این دو کجاست.

در چارچوب پروژه آرته، این گفت‌وگو به‌عنوان بخشی از یک فرایند ساختاریافته، پس از ضبط و تدوین، به متنی دقیق و قابل تحلیل تبدیل می‌شود و در ادامه، با استخراج متادیتا، به دانشی قابل جستجو برای پژوهشگران، دانشگاه‌ها و نسل‌های آینده بدل خواهد شد.

این مجموعه، تلاشی است برای ثبت تجربه هنرمندی که در طول چند دهه، با وفاداری به استقلال فکری و جست‌وجوی فرم‌های نو، کوشیده است مرزهای میان شعر و تصویر را جابه‌جا کند و امکان‌های تازه‌ای برای فهم هنر و جهان پیش روی ما بگشاید.

بیوگرافی محمدرضا اصلانی

محمدرضا اصلانی، زادهٔ ۱۷ آذر ۱۳۲۲ در رشت، شاعر، نویسنده، فیلم‌نامه‌نویس، کارگردان، مستندساز، طراح گرافیک، ناشر، هنرپژوه و نظریه‌پرداز ایرانی است. او از چهره‌های چندوجهی و اثرگذار هنر و ادبیات معاصر ایران به شمار می‌رود و فعالیت‌هایش حوزه‌هایی چون شعر، سینما، نقاشی، طراحی گرافیک، نشر و پژوهش‌های نظری هنر را دربر می‌گیرد.

اصلانی فعالیت هنری خود را با شعر آغاز کرد و در دههٔ ۱۳۴۰ به‌عنوان یکی از شاعران برجسته و تأثیرگذار موج نو شناخته شد. نخستین مجموعهٔ شعر او، «شب‌های نیمکتی، روزهای باد»، در سال ۱۳۴۴ منتشر شد و به سبب زبان تصویری، ساختار نوآورانه و ترکیب‌بندی نقاشانهٔ شعرهایش مورد توجه قرار گرفت. او بعدها در شکل‌گیری جریان شعر حجم نیز مشارکت داشت، هرچند فعالیت شعری خود را به یک سبک یا مکتب مشخص محدود نکرد.

اصلانی از اواخر دههٔ ۱۳۴۰ فعالیت در سینما را آغاز کرد و با ساخت فیلم‌های مستند، تجربی و داستانی، به یکی از چهره‌های مهم سینمای هنری و روشنفکری ایران تبدیل شد. آثار او معمولاً بر پیوند میان تصویر، شعر، تاریخ، معماری، اسطوره و فلسفه استوارند. فیلم «شطرنج باد» از شناخته‌شده‌ترین آثار اوست که پس از سال‌ها فراموشی، نسخهٔ مرمت‌شدهٔ آن در سطح بین‌المللی مورد توجه گسترده قرار گرفت.

تحصیلات

محمدرضا اصلانی در رشتهٔ نقاشی در دانشکدهٔ هنرهای تزئینی، که بعدها به دانشگاه هنر تهران تبدیل شد، تحصیل کرد. آموزش او در این دانشکده بیشتر با هنر، نقاشی و معماری مدرن پیوند داشت و همین زمینهٔ بصری تأثیری عمیق بر شعر، فیلمسازی و نظریه‌های هنری او گذاشت.

او همچنین در نخستین دورهٔ آموزشی مدرسهٔ فنی تلویزیون و سینما شرکت کرد و دوره‌ای تخصصی در زمینهٔ فیلمسازی و طراحی تولید را گذراند. اصلانی در دوران دانشجویی با حضور در کانون فیلم و تماشای آثار سینمای هنری جهان، با زبان و زیبایی‌شناسی سینمای مدرن آشنا شد.

فعالیت‌ها و آثار

شعر و ادبیات

اصلانی فعالیت حرفه‌ای خود را به‌عنوان شاعر آغاز کرد. او از شاعران مؤثر موج نو بود و در شعرهایش از موسیقی متعارف شعر نیمایی و عاطفه‌گرایی رایج فاصله گرفت. شعر او بر تصویر، استقلال کلمات، زبان روزمره، گزاره‌های خبری و ترکیب‌بندی نقاشانه استوار بود.

از مهم‌ترین مجموعه‌های شعر او می‌توان به آثار زیر اشاره کرد:

• «شب‌های نیمکتی، روزهای باد»؛ منتشرشده در سال ۱۳۴۴

• «بر تفاضل دو مغرب»؛ منتشرشده در سال ۱۳۵۴

• «سوگنامهٔ سال‌های ممنوع»؛ منتشرشده در سال ۱۳۵۷

• «هزار بادهٔ هزار باد در هزاره‌های شب تو بر تو»؛ منظومه‌ای تاریخی و حماسی که در سال ۱۳۹۸، پس از چند دهه، منتشر شد

اصلانی در شعر خود متأثر از نقاشی مدرن، ایماژیسم و اندیشه‌های هنرمندانی چون واسیلی کاندینسکی بود. او نقاشی را صرفاً یک هنر نمی‌دانست، بلکه آن را نوعی جهان‌بینی و شیوه‌ای برای تبدیل جهان به متن بصری تلقی می‌کرد. به اعتقاد او، کلمات می‌توانند در درون خود تصویر بسازند و شعر نباید تنها وسیله‌ای برای بیان عواطف باشد.

سینما و مستندسازی

اصلانی فعالیت سینمایی خود را با ساخت فیلم‌های تجربی و مستند آغاز کرد. فریدون رهنما، فیلمساز و نظریه‌پرداز ایرانی، تهیه‌کنندگی نخستین فیلم او، «جام حسنلو»، را برعهده داشت. این فیلم با ترکیب تصاویر نقوش جام حسنلو، متون عرفانی و موسیقی کلاسیک، نمونه‌ای شاخص از سینمای شاعرانه و تجربی ایران به شمار می‌رود.

از مهم‌ترین فیلم‌های مستند و تجربی او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• «جام حسنلو و داستان کسی که می‌پرسد»

• «بدبده و داستان پسری که می‌پرسد»

• «غربت الغربیه»

• «جامع فهرج»

• «تاریخانه»

• «میراث آثار باستانی»

• «مش اسماعیل»

• «ابوریحان بیرونی»

• «کودک و استثمار»

• «چیغ»

• «دل جهان»

• «خاطرات یک هفتادوپنج‌ساله»

• «دست‌های هگمتانه»

• «چه آفتاب خوشی در درون او می‌تافت»

• «تهران: هنر مفهومی»

• «خانه‌ای به وسعت آگاهی»

فیلم «شطرنج باد»، ساخته‌شده در سال ۱۳۵۵، مهم‌ترین فیلم داستانی اصلانی و یکی از آثار برجستهٔ سینمای مدرن ایران است. این فیلم در زمان اکران با استقبال عمومی روبه‌رو نشد و پس از انقلاب نیز برای سال‌ها توقیف و مفقود تلقی شد. نسخه‌ای از فیلم در دههٔ ۱۳۹۰ پیدا و با حمایت بنیاد سینمای جهان وابسته به مارتین اسکورسیزی مرمت شد. نسخهٔ مرمت‌شدهٔ «شطرنج باد» در سال ۲۰۲۰ برای نمایش در بخش کلاسیک جشنوارهٔ کن انتخاب شد و توجه منتقدان و محافل سینمایی جهان را به خود جلب کرد.

دیگر فیلم داستانی مهم او «آتش سبز» است که بر پایهٔ افسانه‌ها، روایت‌های تاریخی و اسطوره‌های ایرانی ساخته شد.

فیلم‌نامه‌نویسی و تلویزیون

اصلانی نویسنده و کارگردان چند مجموعهٔ تلویزیونی نیز بوده است، از جمله:

• «سمک عیار»

• «غبار نور»

• «منطق‌الطیر»

او همچنین در نگارش فیلم‌نامهٔ شماری از آثار مهم سینمای ایران همکاری داشته است، از جمله:

• «سوزن‌بان»، به کارگردانی منوچهر طیاب

• «سوی شهر خاموش»، به کارگردانی منوچهر طیاب

• «صبح روز چهارم»، به کارگردانی کامران شیردل

• «مغول‌ها»، به کارگردانی پرویز کیمیاوی

• «تنگنا»، به کارگردانی امیر نادری

• «مرثیه»، به کارگردانی امیر نادری

• «باغ سنگی»، به کارگردانی پرویز کیمیاوی

• «گنج روان»، به کارگردانی امین اصلانی

• «باد بر باغ نظر»، به کارگردانی پویان کاظمی

• «درخت بنفش»، به کارگردانی امین اصلانی

پژوهش و نظریهٔ سینما

محمدرضا اصلانی در کنار فعالیت‌های عملی، از نظریه‌پردازان مهم سینمای ایران است. کتاب «دگرخوانی سینمای مستند» از مهم‌ترین آثار نظری اوست و به بررسی ماهیت فلسفی، ادبی و زیبایی‌شناختی سینما و به‌ویژه سینمای مستند می‌پردازد. این اثر از نخستین کتاب‌های تألیفی یک سینماگر ایرانی دربارهٔ بنیادهای نظری سینما به شمار می‌رود.

کتاب «هستی آیینه» نیز مجموعه‌ای از گفت‌وگوهای آرش سنجابی با اصلانی دربارهٔ زندگی، آثار و اندیشه‌های هنری اوست. از دیگر طرح‌های پژوهشی او می‌توان به اثر منتشرنشدهٔ «بینش تصویری در ایران» اشاره کرد.

نشر و طراحی گرافیک

اصلانی در سال ۱۳۶۲، همراه با همسرش سودابه فضائلی، نشر نقره را بنیان گذاشت. این مؤسسه در زمینهٔ انتشار آثار ادبی و هنری و ارائهٔ شیوه‌های تازه در طراحی و صفحه‌آرایی کتاب فعالیت می‌کرد. نشر نقره در معرفی برخی آثار و نویسندگان نوگرا نقش داشت و پس از چند دهه وقفه، فعالیت آن در نسل جدید از سر گرفته شد.

اصلانی همچنین در حوزهٔ طراحی گرافیک فعالیت داشته و طراحی نشان سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران به او نسبت داده شده است.

دستاوردها و جوایز

محمدرضا اصلانی یکی از چهره‌های اثرگذار شعر موج نو، سینمای تجربی و نظریهٔ هنر در ایران است. اهمیت او بیش از هر چیز در ایجاد پیوند میان رشته‌های مختلف هنری، از جمله شعر، نقاشی، معماری، سینما، اسطوره و فلسفه، نمایان می‌شود.

مجموعهٔ «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» در تحول زبان و زیبایی‌شناسی شعر موج نو تأثیرگذار بود و فیلم «شطرنج باد» پس از مرمت و نمایش جهانی، به‌عنوان یکی از آثار مهم و پیشرو سینمای ایران بازشناخته شد.

اصلانی در سال ۱۳۹۴ نشان درجهٔ یک هنری، معادل مدرک دکتری، را از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران دریافت کرد.