پیشگفتار آرته برای عبدالله اسکندری

عبدالله اسکندری از جمله معدود هنرمندانی است که نام او نه فقط در تیتراژ صدها فیلم و سریال، بلکه در حافظه تصویری چند نسل از ایرانیان ثبت شده است. او از پیشگامان چهره‌پردازی نوین در سینمای ایران است؛ هنرمندی که توانست گریم را از یک مهارت فنی به ابزاری برای شخصیت‌پردازی، روایت و خلق جهان‌های باورپذیر تبدیل کند. بیش از پنج دهه فعالیت مستمر در سینما و تلویزیون، او را به یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های پشت صحنه هنر معاصر ایران بدل کرده است.

مسیر حرفه‌ای اسکندری از سال ۱۳۵۱ در تلویزیون ملی ایران و زیر نظر بیژن محتشم آغاز شد. او در دورانی وارد عرصه چهره‌پردازی شد که این هنر هنوز جایگاه مستقل و تثبیت‌شده‌ای در سینمای ایران نداشت. از آثار پیش از انقلاب تا پروژه‌های بزرگ پس از انقلاب، از «گوزن‌ها» و «دایی‌جان ناپلئون» تا «هزاردستان»، «امام علی(ع)»، «مختارنامه» و «سلمان فارسی»، مسیر او همواره با رشد و تحول زبان بصری سینما و تلویزیون ایران همراه بوده است.

آنچه عبدالله اسکندری را از بسیاری از هم‌نسلانش متمایز می‌کند، نگاه او به چهره‌پردازی به‌عنوان «شخصیت‌سازی» است. او از نخستین هنرمندانی بود که گریم را صرفاً تغییر ظاهر بازیگر نمی‌دانست، بلکه آن را بخشی از فرآیند خلق شخصیت تلقی می‌کرد. در نگاه او، چهره بازیگر باید ادامه روایت باشد؛ به همین دلیل بسیاری از شخصیت‌های ماندگار سینمای ایران پیش از آنکه با دیالوگ یا بازیگری در ذهن مخاطب حک شوند، با چهره و هویت بصری خلق‌شده توسط او جان گرفته‌اند.

کارنامه عبدالله اسکندری دربرگیرنده بیش از ۱۶۰ پروژه سینمایی و تلویزیونی است؛ آثاری چون «هزاردستان»، «مادر»، «بانو»، «ناصرالدین‌شاه آکتور سینما»، «روز واقعه»، «دلشدگان»، «آدم‌برفی»، «مسافر ری»، «مختارنامه» و ده‌ها اثر دیگر که هر یک بخشی از حافظه فرهنگی ایرانیان را شکل داده‌اند. پنج سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر، جوایز متعدد خانه سینما و انتخاب او در سال ۱۹۹۹ در میان چهره‌پردازان برجسته جهان، تنها بخشی از بازتاب حرفه‌ای این مسیر طولانی است.

در پس این کارنامه گسترده، نوعی جهان‌بینی هنری نیز نهفته است. اسکندری بارها تأکید کرده است که طراحی چهره، بیش از مهارت فنی، نیازمند شناخت انسان، تاریخ، فرهنگ و روایت است. او چهره‌پردازی را حاصل تجربه، مشاهده و شناخت عمیق شخصیت‌ها می‌داند و معتقد است هنرمند باید بتواند میان واقعیت تاریخی، ضرورت‌های نمایشی و باورپذیری مخاطب تعادل ایجاد کند. این نگاه، آثار او را به منابعی ارزشمند برای مطالعه رابطه میان هنر، تاریخ و حافظه جمعی تبدیل کرده است.

اهمیت عبدالله اسکندری تنها در آثار ماندگارش خلاصه نمی‌شود. او نسل‌های متعددی از چهره‌پردازان ایرانی را آموزش داده و در تثبیت جایگاه این هنر در سینما و تلویزیون ایران نقش بنیادین داشته است. تجربه او نشان می‌دهد که چگونه هنرمندی در پشت صحنه می‌تواند در شکل‌گیری حافظه بصری یک ملت سهمی تعیین‌کننده داشته باشد. پرسش مهم این است که در عصر فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی، چگونه می‌توان میراث هنری، تجربیات عملی و دانش انباشته نسل پیشگامان را به نسل‌های آینده منتقل کرد؟

گفت‌وگوی حاضر در چارچوب پروژه تاریخ شفاهی آرته انجام می‌شود؛ پروژه‌ای که می‌کوشد تجربه‌ها، اندیشه‌ها و روایت‌های شخصیت‌های اثرگذار ایران را برای نسل‌های آینده ثبت و ماندگار کند. آرته با گردآوری متن، تصویر، صدا و فراداده‌های مرتبط، می‌کوشد حافظه فرهنگی و حرفه‌ای ایران را به شکلی نظام‌مند حفظ کند تا پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان بتوانند از آن به عنوان منبعی معتبر برای شناخت تاریخ معاصر ایران بهره ببرند.

بیوگرافی عبدالله اسکندری

عبدالله اسکندری (زاده ۲۶ مهر ۱۳۲۴ در تهران) از برجسته‌ترین طراحان گریم و چهره‌پردازان سینما و تلویزیون ایران است. او فعالیت حرفه‌ای خود را از سال ۱۳۵۱ در تلویزیون ملی ایران و زیر نظر بیژن محتشم آغاز کرد و به‌تدریج به یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های هنر گریم در ایران تبدیل شد. اسکندری از پیشگامان چهره‌پردازی مبتنی بر شخصیت در سینمای ایران به شمار می‌رود و آثار شاخصی چون دایی جان ناپلئون، گوزن‌ها، هزاردستان، مادر، ناصرالدین شاه آکتور سینما، روز واقعه، دلشدگان، بانو، مختارنامه و مسافر ری را در کارنامه خود دارد.

او علاوه بر فعالیت در ایران، در پروژه‌های سینمایی و تلویزیونی کشورهای مختلف از جمله فرانسه، آلمان، سوریه، اردن، مراکش، امارات متحده عربی و مالزی نیز حضور داشته است. تاکنون در بیش از ۱۷۰ فیلم سینمایی، بیش از ۲۰ مجموعه تاریخی تلویزیونی و چندین اجرای تئاتری و اپرایی به‌عنوان طراح و مجری گریم فعالیت کرده است. در سال ۲۰۱۹ نیز تندیس وی در شهرک سینمایی و تلویزیونی ایران رونمایی شد. 

تحصیلات

عبدالله اسکندری آموزش حرفه‌ای چهره‌پردازی را به‌صورت تخصصی از سال ۱۳۵۱ در تلویزیون ملی ایران و تحت نظر استاد بیژن محتشم آغاز کرد و با کسب تجربه عملی در سینما و تلویزیون، به یکی از چهره‌های مرجع این هنر در ایران تبدیل شد.

فعالیت‌ها و آثار

اسکندری در طول بیش از پنج دهه فعالیت هنری، طراح گریم و چهره‌پرداز صدها اثر سینمایی و تلویزیونی بوده است. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

آثار سینمایی شاخص

• گوزن‌ها 

• کندو 

• سایه‌های بلند باد 

• هزاردستان 

• دستفروش 

• بانو 

• مادر 

• ناصرالدین شاه آکتور سینما 

• روز واقعه 

• بازمانده 

• ساحره 

• آدم‌برفی 

• دلشدگان 

• مسافر ری 

• یه حبه قند 

• بدون تاریخ، بدون امضا 

• لانتوری 

• روزی روزگاری آبادان 

مجموعه‌های تلویزیونی شاخص

• دایی جان ناپلئون 

• هزاردستان 

• امیرکبیر 

• مثل‌آباد 

• روزی روزگاری 

• امام علی(ع) 

• کیف انگلیسی 

• گمگشته 

• معصومیت از دست رفته 

• مدار صفر درجه 

• زیر تیغ 

• آشپزباشی 

• مختارنامه 

• سلمان فارسی (در حال ساخت) 

فعالیت‌های بین‌المللی

• سریال صلاح‌الدین (سوریه) 

• سریال فنجان الدم (سوریه) 

• سریال زاید و رؤیا (امارات متحده عربی) 

• همکاری در پروژه‌های سینمایی و تلویزیونی در فرانسه، آلمان، یوگسلاوی، اردن، مراکش، امارات و مالزی. 

دستاوردها و جوایز

عبدالله اسکندری از پرافتخارترین چهره‌پردازان تاریخ سینمای ایران است و پنج بار موفق به دریافت سیمرغ بلورین بهترین چهره‌پردازی جشنواره فیلم فجر شده است.

سیمرغ‌های بلورین جشنواره فیلم فجر

• بهترین چهره‌پردازی برای فیلم مادر (۱۳۶۸) 

• بهترین چهره‌پردازی برای فیلم ناصرالدین شاه آکتور سینما (۱۳۷۰) 

• بهترین چهره‌پردازی برای فیلم روز واقعه (۱۳۷۳) 

• بهترین چهره‌پردازی برای فیلم ساحره (۱۳۷۶) 

• بهترین چهره‌پردازی برای فیلم مسافر ری (۱۳۷۹) 

سایر افتخارات

• جایزه ویژه یک عمر فعالیت هنری در بیست‌وسومین جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۳) 

• جایزه بهترین چهره‌پردازی جشن خانه سینما برای فیلم بانو (۱۳۷۷) 

• جایزه بهترین چهره‌پردازی جشن خانه سینما برای فیلم یه حبه قند (۱۳۹۰) 

• جایزه بهترین دستاورد هنری برای فیلم لانتوری (۱۳۹۶) 

• دریافت جوایز متعدد از جشنواره‌های سینمایی ایران، سوریه و دبی.