مقصود فراستخواه
-
قسمت 1: دوران کودکی و نوجوانی -
قسمت 2: دانشگاه و تحصیل آزاد در حوزه -
قسمت 3: کارشناسی ارشد در رشته الهیات -
قسمت 4: خانواده و زندگی شخصی -
قسمت 5: چالش های دوران تحصیل -
قسمت 6: تاثیر انقلاب فرهنگی بر آموزش -
قسمت 7: آثار- بخش اول -
قسمت 8: آثار- بخش دوم -
قسمت 9: آموزش و دانشگاه -
قسمت 10: توسعه -
قسمت 11: درباره احسان نراقی -
قسمت 12: درباره جلال آل احمد -
قسمت 13: درباره حسن رشدیه -
قسمت 14: درباره علی شریعتی -
قسمت 15: درباره غلامحسین صدیقی -
قسمت 16: دموکراسی و هویت ایرانی -
قسمت 17: علوم اجتماعی -
قسمت 18: فرهنگ گفتگو -
قسمت 19: جهان امروز و فردا -
قسمت 20: درباره پروژه آرته
پیشگفتار دکتر مقصود فراستخواه
۱. معرفی و جایگاه
در کارنامه علمی مقصود فراستخواه، دانشگاه فقط محل تدریس و پژوهش نیست؛ خودِ دانشگاه یکی از موضوعات
اندیشیدن است، همانگونه که جامعه، دین، فرهنگ، یادگیری و تجربه ایرانی موضوع اندیشیدناند. او طی چند دهه فعالیت
علمی، میان سه قلمرو عمده ــ مطالعات دین، مطالعات اجتماعی و فرهنگی، و مطالعات علم، دانشگاه و آموزش عالی ــ
حرکت کرده و در کنار پژوهش و تدریس، نقد در حوزه عمومی و ترویج علم را نیز بخشی از فعالیت حرفهای خود دانسته
است. آنچه این حوزههای ظاهراً متفاوت را به یکدیگر پیوند میدهد، نوعی کنجکاوی مداوم درباره انسان و نهادهای
انسانی است: انسان چگونه میآموزد؟ جامعه چگونه تجربه خود را به دانش تبدیل میکند؟ نهادها چگونه تغییر میکنند؟ و
دانشگاه چگونه میتواند نه فقط تولیدکننده مدرک و مقاله، بلکه بخشی از ظرفیت یادگیری جامعه باشد؟
۲. مسیر شکلگیری
این جهان فکری از مسیری کاملاً ازپیشطراحیشده پدید نیامده است. زندگی در تبریز، تجربه تحولات اجتماعی و
دانشگاهی، تدریس، مهاجرت به تهران و ورود به محیط پژوهش آموزش عالی، هر یک جهت تازهای در مسیر علمی
فراستخواه ایجاد کردهاند. خود او در مصاحبه پیشین توضیح میدهد که تا هنگام فعالیت در تبریز، بخش مهمی از کارش
معطوف به آموزش و حوزههای اجتماعی و فرهنگی بود و پس از انتقال به تهران و ورود به مؤسسهای که مأموریتش
پژوهش و سیاستگذاری آموزش عالی بود، از سال ۱۳۷۶ بهطور جدی وارد مطالعات دانشگاه و آموزش عالی شد. این
جابهجایی نمونهای از ویژگی مهم مسیر اوست: توانایی تبدیل یک موقعیت پیشبینینشده به حوزهای تازه برای یادگیری
و پژوهش. در این مسیر، استادان، همکاران، دانشجویان و محیطهای دانشگاهی مختلف نیز تنها همراهان زندگی حرفهای
او نبودهاند، بلکه بخشی از فرایند شکلگیری پرسشها و تحول فکری او شدهاند.
۳. ایده یا تمایز اصلی
شاید یکی از کلیدهای فهم فراستخواه را بتوان در حرکت مداوم او میان تجربه، پرسش، پژوهش و بازاندیشی جستوجو
کرد. برای او، مسئله علمی الزاماً از نظریه آغاز نمیشود؛ گاه یک تجربه شخصی، یک مشاهده در کلاس، یک مسئله
نهادی یا یک تحول اجتماعی میتواند آغاز پرسشی باشد که بعداً صورت پژوهشی پیدا میکند. از این منظر، سه حوزه
دین، جامعه و دانشگاه نیز جزایری جدا از یکدیگر نیستند. هر سه با پرسشهایی درباره یادگیری، اعتماد، معنا، نهاد،
قدرت، مسئولیت و امکان تغییر روبهرو هستند. تمایز مهم این نگاه آن است که پژوهش به توصیف «آنچه هست» محدود
نمیشود؛ پرسش بعدی این است که چرا چنین شده، سازوکار شکلگیری آن چیست، چه امکانهای دیگری وجود دارد و
تجربه موجود چه چیزی میتواند به آینده بیاموزد؟ از همینجا میتوان یکی از محورهای فکری کار او را دید: تبدیل
تجربه ایرانی به مسئلهای برای فهم، نه به حکمی قطعی درباره ایرانیان.
۴. آثار و نمود عینی
این مسیر فکری در مجموعهای گسترده از کتابها، پژوهشها، مقالات، تدریسها و گفتوگوهای عمومی نمود پیدا
کرده است. سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران دانشگاه را در متن تحولات تاریخی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بررسی
میکند؛ دانشگاه ایرانی و مسئله کیفیت مسئله کیفیت آموزش عالی را در افقی تطبیقی دنبال میکند؛ ما ایرانیان به
زمینهکاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی میپردازد؛ روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی تجربه روششناختی او را
صورتبندی میکند؛ و آثاری چون گاه و بیگاهی دانشگاه در ایران و ذهن و همه چیز ابعاد دیگری از تأملات او درباره
دانشگاه، ذهن، زندگی و تجربه انسانی را آشکار میکنند. در کنار این آثار، نوشتهها و گفتوگوهای او درباره
روشنفکری، حوزه عمومی، جامعه مدنی، دین، مهاجرت نخبگان، تغییرات فرهنگی و آینده دانشگاه نشان میدهد که برای
فراستخواه، کار دانشگاهی زمانی کاملتر میشود که بتواند با پرسشهای زنده جامعه وارد گفتوگو شود.
۵. چارچوب فکری و تحلیلی
در پس این تنوع موضوعی، نوعی منش پژوهشی قابل تشخیص است: پرسیدن پیش از داوری، مشاهده پیش از تعمیم،
جستوجوی سازوکار بهجای اکتفا به نتیجه، و آمادگی برای بازبینی داوریهای پیشین. توجه او به روشهای تحقیق
کیفی و آمیخته، ارزشیابی و اعتبارسنجی، سیاستگذاری دانشگاه و آیندهپژوهی آموزش عالی نیز بخشی از همین رویکرد
است. در چنین چارچوبی، پژوهشگر تنها گردآورنده اطلاعات نیست؛ باید بتواند میان داده و معنا، تجربه و مفهوم، فرد و
نهاد، گذشته و اکنون رابطه برقرار کند. همین نگاه را میتوان به آموزش نیز تعمیم داد: وظیفه استاد صرفاً انتقال دانستهها
نیست، بلکه ایجاد موقعیتی است که دانشجو بتواند پرسش بسازد، شواهد را ارزیابی کند، مستقل داوری کند و در صورت
مواجهه با داده یا استدلال بهتر، نظر خود را تغییر دهد. از این منظر، آموزش و پژوهش دو فعالیت جدا نیستند؛ هر دو
تمرینی برای یادگرفتن چگونه اندیشیدن هستند.
۶. اهمیت و افق آینده
اهمیت تجربهای از این دست هنگامی بیشتر آشکار میشود که دانشگاه و جامعه در آستانه تغییراتی قرار گرفتهاند که
بسیاری از تعریفهای آشنای ما را دوباره به پرسش میکشند. نسل تازه دانشجویان، تحول رسانهها و مرجعیتهای
فکری، جابهجایی سرمایه انسانی، شکلهای تازه یادگیری و گسترش هوش مصنوعی، معنای دانش، پژوهش، استاد و حتی
دانشگاه را تغییر میدهند. در چنین شرایطی، تجربه چند دهه پژوهش درباره دانشگاه و جامعه میتواند بیش از آنکه
مجموعهای از پاسخهای آماده باشد، روش پرسیدن از آینده را در اختیار نسل بعد قرار دهد. اگر ماشین بتواند اطلاعات را
بازیابی، متن را تولید و بخشی از تحلیل داده را انجام دهد، ارزش دانشگاه در چه چیزی باقی خواهد ماند؟ اگر انتقال
اطلاعات دیگر وظیفه اصلی استاد نباشد، استاد چه چیزی باید به دانشجو بیاموزد؟ و اگر جامعه با انبوهی از اطلاعات و
تفسیرها روبهرو باشد، چگونه میتواند میان دانش، شهرت، مرجعیت و داوری معتبر تمایز بگذارد؟ شاید پرسش ماندگار
تجربه فراستخواه همین باشد: چگونه میتوان جامعهای ساخت که نه فقط بیشتر بداند، بلکه بهتر یاد بگیرد؟
۷. هدف گفتوگو و جایگاه آرته
گفتوگوی تکمیلی آرته با دکتر مقصود فراستخواه برای تکرار زندگینامه یا مطالب ثبتشده در مصاحبه پیشین طراحی
نشده است؛ هدف، ورود به لایهای عمیقتر از تجربه علمی اوست: چگونه مسئله میسازد، چگونه تحقیق میکند،
چگونه تدریس میکند، چگونه از استاد و دانشجو میآموزد، چگونه میان تجربه و نظریه حرکت میکند، چگونه به آثار
گذشته خود بازمیگردد و چگونه آینده دانشگاه و جامعه را میاندیشد. پشت صحنه شکلگیری کتابها و تحقیقات،
استادان و گفتوگوهای اثرگذار، تجربههای کلاس و پژوهش، تغییر دیدگاهها، اسناد و آرشیو شخصی و آن بخش از دانش
ضمنی که در مقاله و کتاب ثبت نمیشود، محور این گفتوگوی تکمیلی است. آرته این روایت را از طریق ضبط تصویری
و صوتی، تدوین متن و سازماندهی اطلاعات و متادیتا مستند میکند تا حاصل گفتوگو بتواند در آینده به منبعی قابل
جستوجو و استفاده برای پژوهشگران، دانشگاهها، دانشجویان و نسلهای بعد تبدیل شود؛ رویکردی که در استاندارد آرته
نیز بخشی از هویت ثابت پیشگفتار تعریف شده است.
زندگینامه مقصود فراستخواه
مقصود فراستخواه، زادهٔ ۱۴ اردیبهشت ۱۳۳۵ در تبریز، جامعهشناس، پژوهشگر و استاد برنامهریزی توسعه آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی است. فعالیتهای علمی و پژوهشی او حوزههای متنوعی از جامعهشناسی، مطالعات فرهنگی و دینی تا آموزش عالی، سیاستگذاری علم و روششناسی پژوهش را دربر میگیرد.
فراستخواه طی چند دهه فعالیت دانشگاهی، علاوه بر تدریس و پژوهش دربارهٔ دانشگاه و آموزش عالی در ایران، به مطالعهٔ مسائل اجتماعی و تاریخی جامعهٔ ایران پرداخته است. از مهمترین حوزههای فکری او میتوان به مطالعات دین، جامعهشناسی تاریخی ایران، فرهنگ و خلقیات اجتماعی، توسعه، کیفیت آموزش عالی و نسبت میان دولت و جامعه اشاره کرد.
از شناختهشدهترین مفاهیم مطرحشده در آثار او، «نظریهٔ ایرانی کنشگران مرزی» است؛ نظریهای که به مطالعهٔ افرادی میپردازد که در فضای میان دولت و جامعه فعالیت میکنند و میکوشند با ایجاد ارتباط میان نهادهای رسمی و نیروهای اجتماعی، امکانهایی برای اصلاح، نهادسازی و تغییر اجتماعی فراهم کنند.
تحصیلات
فراستخواه تحصیلات دانشگاهی خود را در حوزههای فلسفه، الهیات و برنامهریزی توسعه آموزش عالی ادامه داده است. آخرین مدرک دانشگاهی او دکترای تخصصی برنامهریزی توسعه آموزش عالی از دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید بهشتی است.
ترکیب زمینههای تحصیلی او در علوم انسانی و مطالعات آموزش عالی، در شکلگیری رویکرد میانرشتهای آثار و پژوهشهایش نقش مهمی داشته است.
فعالیتها و آثار
فراستخواه در نیمهٔ نخست دههٔ ۱۳۷۰ در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی تبریز تدریس کرد و از نیمهٔ دوم همان دهه در دانشگاههای تهران، علامه طباطبایی، الزهرا و شهید بهشتی به فعالیت آموزشی پرداخت.
از جمله موضوعات تدریس او میتوان به جامعهشناسی تغییرات فرهنگی، تاریخ تفکر اجتماعی، جامعهشناسی دین، جامعهشناسی جوانان، سیاستگذاری و برنامهریزی آموزش عالی، برنامهریزی تطبیقی توسعه آموزش عالی، کیفیت دانشگاه، ارزشیابی و اعتبارسنجی، روشهای تحقیق کیفی و آمیخته و آیندهپژوهی آموزش عالی اشاره کرد.
حوزههای اصلی پژوهش او در سه قلمرو عمده قرار میگیرند: مطالعات دین، مطالعات اجتماعی، و مطالعات علم، دانشگاه و آموزش عالی. او همچنین مؤسس و دبیر علمی میز آیندهپژوهی آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی بوده است.
فراستخواه در آثار خود به موضوعاتی چون جامعهشناسی تاریخی ایران، توسعه، فرهنگ و خلقیات اجتماعی، دانشگاه ایرانی، کیفیت آموزش عالی و نقش کنشگران اجتماعی در تحولات ایران پرداخته است. در کتاب ما ایرانیان، او با برداشتهای ذاتگرایانه از خلقیات ایرانی مخالفت میکند و الگوهای رفتاری جامعه را در پیوند با شرایط تاریخی، اقتصادی، سیاسی، نهادی و فرهنگی بررسی میکند.
یکی از مهمترین دستاوردهای نظری او، صورتبندی نظریهٔ کنشگران مرزی است. این نظریه با مطالعهٔ تاریخ معاصر ایران، نقش افرادی را بررسی میکند که میان «ایوان جامعه» و «دیوان دولت» در رفتوآمدند و میکوشند در شرایط محدودیتهای ساختاری، زمینههایی برای گفتوگو، تصمیمسازی، اصلاح سیاستها و توانمندسازی جامعه ایجاد کنند.
از آثار تألیفی و پژوهشی او میتوان به کتابهای زیر اشاره کرد:
• مسئلهٔ ایران
• کنشگران مرزی
• ما ایرانیان: زمینهکاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی
• دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئلههای ایرانی
• سرگذشت و سوانح دانشگاه در ایران
• دانشگاه ایرانی و مسئلهٔ کیفیت
• گاه و بیگاهی دانشگاه در ایران
• استادان استادان چه کردند؛ تاریخ دارالمعلمین و دانشسرای عالی
• تاریخ هشتادساله دانشکده فنی دانشگاه تهران
• آیندهپژوهی آموزش عالی و دانشگاه در ایران: مبانی و سناریوها
• روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر نظریهٔ برپایه
• علوم انسانی و مسئلهٔ تأثیر اجتماعی
• ذهن و همه چیز؛ طرحوارههایی برای زندگی
• اخلاق در ایران؛ بین زمین و آسمان
• زبان قرآن
• سرآغاز نواندیشی معاصر
• دین، خرد، دانش
او همچنین همراه با عباس بازرگان کتاب نظارت و ارزشیابی در آموزش عالی را تألیف کرده و در ترجمهٔ کتاب روش تحقیق آمیخته؛ به هم پیوستن نظریه با عمل نیز مشارکت داشته است.
دستاوردها و جوایز
در سال ۱۳۹۶، همزمان با روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، جایزهٔ ترویج علم به مقصود فراستخواه اهدا شد. هیئت داوران این جایزه، فعالیتهای دانشگاهی و عمومی او در گسترش دانش جامعهشناسی و استمرار فعالیتهای فرهنگی، ترویجی و علمی را مورد تقدیر قرار داد.
در سال ۱۳۹۷، کتاب نظارت و ارزشیابی در آموزش عالی، تألیف مشترک عباس بازرگان و مقصود فراستخواه، برندهٔ نشان دهخدا شد.
در دهمین جشنواره بینالمللی فارابی در بهمن ۱۳۹۷ نیز فراستخواه بهعنوان برگزیدهٔ حوزهٔ مطالعات میانرشتهای معرفی شد.
نام او همچنین در فهرست پژوهشگران پراستناد دو درصد برتر جهان بر اساس گزارش پایگاه استنادی و پایش علم و فناوری ISC قرار گرفته است.
کتاب کنشگران مرزی در چهلودومین دورهٔ جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۳، بهعنوان اثر برگزیده در حوزهٔ علوم اجتماعی معرفی شد.
در سال ۱۴۰۴، نشان علوم اجتماعی غلامحسین صدیقی از سوی انجمن جامعهشناسی ایران به او اهدا شد.
فراستخواه در بهار ۱۴۰۵ نیز بر اساس فعالیتهای آموزشی و پژوهشی و کارنامهٔ علمی، اخلاقی و اجتماعی خود بهعنوان استاد نمونه کشوری انتخاب شد.